Mỹ thúc đẩy kế hoạch hạn chế vai trò của Tòa án Hình sự Quốc tế

Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio tuyên bố sẽ thúc đẩy chiến dịch nhằm làm suy yếu Tòa án Hình sự Quốc tế (ICC), cho rằng cơ quan này đe dọa chủ quyền của Mỹ khi can thiệp vào các hoạt động quân sự và thực thi pháp luật của Washington.

Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio phát biểu họp báo tại Washington, D.C. Ảnh: THX/TTXVN

Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio ngày 13/7 tuyên bố phát động chiến dịch nhằm “giải thể” Tòa án Hình sự Quốc tế (ICC), đồng thời cáo buộc cơ quan này can thiệp vào các hoạt động quân sự và thực thi pháp luật của Mỹ, gây ảnh hưởng đến chủ quyền quốc gia.

Trong bài bình luận đăng trên báo chí Mỹ, ông Rubio cảnh báo rằng nếu Washington không hành động, các nhân viên tuần tra biên giới, binh sĩ và cả các nhà lãnh đạo được bầu của Mỹ có thể bị đưa ra xét xử trước một tòa án quốc tế với các thẩm phán đến từ nhiều quốc gia.

Trong đoạn video đăng trên mạng xã hội X cùng ngày, Ngoại trưởng Mỹ tiếp tục nhấn mạnh rằng những người bảo vệ nước Mỹ có nguy cơ bị truy tố, thậm chí bị bỏ tù chỉ vì “tội bảo vệ đất nước mình”.

Mỹ muốn gây sức ép để các nước rời bỏ ICC

Theo truyền thông phương Tây, kế hoạch của Bộ Ngoại giao Mỹ không chỉ dừng ở việc chỉ trích ICC mà còn hướng tới gây sức ép buộc các quốc gia khác từ bỏ tham gia tòa án này.

Một quan chức Mỹ cho biết các quốc gia vẫn công nhận thẩm quyền của ICC trong khi tiếp tục nhận hỗ trợ từ Washington có thể bị giám sát chặt chẽ hơn. Những biện pháp được cân nhắc bao gồm áp đặt lệnh trừng phạt, cấm nhập cảnh hoặc thu hồi thị thực.

Tuy nhiên, nhiều chuyên gia luật quốc tế cho rằng những lập luận của ông Rubio đã diễn giải sai về phạm vi quyền hạn của ICC.

Kenneth Roth, cựu Giám đốc điều hành Tổ chức Theo dõi Nhân quyền, khẳng định ICC không tuyên bố có quyền tài phán đối với các hành vi xảy ra trên lãnh thổ Mỹ.

Ông cho rằng chính quyền Mỹ đang viện dẫn vấn đề chủ quyền để tránh nguy cơ bị điều tra về các cáo buộc tội ác chiến tranh, đồng thời bỏ qua quyền của các quốc gia khác trong việc yêu cầu ICC điều tra những tội phạm xảy ra trên lãnh thổ của họ.

Theo quy chế Rome năm 2002 – hiệp ước thành lập ICC, tòa án này chỉ có thẩm quyền điều tra các tội ác diễn ra tại những quốc gia đã tham gia hiệp ước hoặc chấp nhận quyền tài phán của ICC. Mỹ chưa phê chuẩn quy chế này và ICC cũng chưa mở cuộc điều tra nào liên quan đến các hành vi xảy ra trên lãnh thổ Mỹ.

Căng thẳng leo thang từ nhiệm kỳ hai của ông Trump

Động thái mới của ông Rubio diễn ra trong bối cảnh chính quyền Tổng thống Donald Trump tiếp tục gia tăng sức ép đối với ICC.

Chỉ sáu tuần sau khi bắt đầu nhiệm kỳ hai, ông Trump đã ban bố tình trạng khẩn cấp quốc gia với lý do ICC có các hành động mà ông gọi là “phi pháp và vô căn cứ” nhằm vào Mỹ và đồng minh thân cận là Israel.

Sắc lệnh này kéo theo hàng loạt biện pháp trừng phạt nhằm vào các quan chức ICC, bao gồm Công tố viên trưởng Karim Khan, hai cấp phó và sáu thẩm phán, do họ tham gia điều tra các cáo buộc tội ác chiến tranh liên quan đến chiến dịch quân sự của Israel tại Palestine cũng như các hoạt động của quân nhân Mỹ ở Afghanistan.

Trong năm 2025, Washington tiếp tục mở rộng danh sách trừng phạt đối với Francesca Albanese, Báo cáo viên đặc biệt của Liên hợp quốc về nhân quyền tại các vùng lãnh thổ Palestine bị chiếm đóng, cùng ba tổ chức nhân quyền Palestine tham gia thu thập chứng cứ về các cáo buộc tội ác chiến tranh.

Trong khi đó, giới quan sát lưu ý rằng chính quyền Mỹ từng ủng hộ vai trò của ICC khi tòa án điều tra các cáo buộc tội ác chiến tranh của Nga tại Ukraine, quốc gia đã chấp nhận quyền tài phán của ICC.

Cảnh báo hệ lụy đối với trật tự quốc tế

Hiện chưa rõ tuyên bố “giải thể” ICC của ông Rubio sẽ được triển khai bằng những biện pháp cụ thể nào và mức độ ảnh hưởng đối với hoạt động của tòa án.

Một cựu quan chức cấp cao phụ trách chính sách trừng phạt của chính phủ Mỹ nhận định Washington nhiều khả năng sẽ gia tăng sức ép ngoại giao đối với các đồng minh, đồng thời không loại trừ khả năng áp đặt các biện pháp trừng phạt nhằm vào toàn bộ ICC.

Nếu kịch bản này xảy ra, các cá nhân và doanh nghiệp Mỹ có thể bị cấm hợp tác với ICC, thậm chí đối mặt với các chế tài tài chính hoặc trách nhiệm hình sự nếu vẫn duy trì quan hệ với tòa án.

Raed Jarrar, Giám đốc vận động chính sách của tổ chức Dawn, cho rằng chiến dịch của ông Rubio không chỉ phản ánh sự mâu thuẫn trong lập trường của Mỹ đối với công lý quốc tế mà còn có nguy cơ làm suy yếu cơ chế bảo vệ pháp quyền toàn cầu. Ông nhận định điều bị phá vỡ không chỉ là ICC mà còn là trật tự quốc tế dựa trên luật lệ được hình thành sau Thế chiến II.