Đa vi chất là gì, khi nào thực sự cần bổ sung?

Viên đa vi chất, magie, canxi hay kẽm ngày càng được nhiều người sử dụng như một ‘bảo hiểm sức khỏe’.

Tuy nhiên, bổ sung khi chưa thực sự cần thiết không chỉ lãng phí mà còn tiềm ẩn nhiều rủi ro.

TS.BS. Trần Thị Minh Nguyệt, Viện Dinh dưỡng Quốc gia cho biết, trong quá trình khám dinh dưỡng, thường gặp những người mang theo cả một túi thực phẩm chức năng như viên tổng hợp đa vi chất, magie, canxi, kẽm, vitamin D… nói là uống “cho chắc” dù chưa từng xét nghiệm xem cơ thể có thực sự thiếu hay không.

Xu hướng này một phần đến từ tâm lý lo lắng về sức khỏe, một phần đến từ quảng cáo dày đặc trên mạng xã hội khiến việc bổ sung vi chất trở thành một thói quen “ai cũng nên làm”. Nhưng đa vi chất không phải cứ uống nhiều là tốt và không phải ai cũng cần đến chúng.

1. Đa vi chất là gì?

TS.BS. Trần Thị Minh Nguyệt, Viện Dinh dưỡng Quốc gia.

“Đa vi chất” (micronutrients) là cách gọi chung cho các vitamin và khoáng chất mà cơ thể cần với lượng rất nhỏ – tính bằng miligam hoặc microgam mỗi ngày – nhưng lại đóng vai trò thiết yếu trong hàng loạt chức năng sinh lý: Tạo máu, dẫn truyền thần kinh, co cơ, miễn dịch, chuyển hóa năng lượng và cấu trúc xương. Nhóm này khác với các chất đa lượng (macronutrients) như đạm, đường bột, chất béo – vốn cơ thể cần với khối lượng lớn hơn nhiều để tạo năng lượng.

TS.BS. Trần Thị Minh Nguyệt cho biết, vi chất được chia thành hai nhóm chính: Vitamin (tan trong nước như nhóm B, vitamin C; hoặc tan trong dầu như A, D, E, K) và khoáng chất (đa lượng như canxi, magie, kali, natri; hoặc vi lượng như sắt, kẽm, i-ốt, selen). Khi một sản phẩm được quảng cáo là “đa vi chất” hay “multivitamin – multimineral”, nghĩa là nó phối hợp nhiều loại vitamin và khoáng chất trong cùng một viên hoặc một gói, thường với hàm lượng tính theo phần trăm nhu cầu khuyến nghị hằng ngày (%RDA).

2. Hầu hết mọi người đã đủ vi chất qua ăn uống hằng ngày

Theo TS.BS. Trần Thị Minh Nguyệt, một chế độ ăn đa dạng, đủ nhóm thực phẩm – rau củ, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt, đạm động vật và thực vật, sữa và chế phẩm từ sữa – về cơ bản đã cung cấp đủ hầu hết vi chất cho người khỏe mạnh. Đây là điều nhiều quảng cáo thực phẩm chức năng thường không nhắc tới, vì nó đi ngược lại thông điệp “ai cũng cần bổ sung thêm”. Các tổ chức y tế lớn như WHO, hầu hết hội dinh dưỡng quốc gia đều thống nhất nguyên tắc “food first” – ưu tiên đáp ứng nhu cầu vi chất qua thực phẩm tự nhiên trước khi tính đến viên uống bổ sung.

Việc bổ sung đa vi chất khi không thiếu không giúp cơ thể “khỏe hơn mức bình thường”. Với các vitamin tan trong nước như B, C, lượng dư thừa phần lớn được đào thải qua nước tiểu, gây lãng phí. Với vitamin tan trong dầu (A, D, E, K) và một số khoáng chất như canxi, sắt, việc dư thừa kéo dài có thể tích lũy và gây hại cho gan, thận hoặc tương tác bất lợi với thuốc đang sử dụng.

Hầu hết mọi người đã đủ vi chất qua ăn uống hằng ngày…

3. Vậy khi nào thực sự cần bổ sung vi chất?

TS.BS. Trần Thị Minh Nguyệt cho biết, có những nhóm đối tượng có nguy cơ thiếu vi chất thực sự và được khuyến cáo bổ sung theo chỉ định y khoa, bao gồm:

• Phụ nữ mang thai và cho con bú (cần thêm sắt, axit folic, canxi, i-ốt);
• Trẻ nhỏ trong giai đoạn ăn bổ sung nếu khẩu phần chưa đa dạng;
• Người ăn chay trường hoặc thuần chay (nguy cơ thiếu vitamin B12, sắt, kẽm, canxi);
• Người cao tuổi có hấp thu kém hoặc ít tiếp xúc ánh nắng (nguy cơ thiếu vitamin D, B12);
• Người mắc bệnh lý đường tiêu hóa mạn tính như Crohn, celiac, hoặc từng phẫu thuật giảm béo làm giảm khả năng hấp thu;
• Người đang dùng một số thuốc kéo dài (ví dụ thuốc ức chế bơm proton làm giảm hấp thu magie, B12);
• và vận động viên cường độ cao có nhu cầu magie, sắt tăng do mất qua mồ hôi hoặc vi chấn thương cơ.

Ngoài các nhóm trên, một số tình trạng lâm sàng cụ thể như thiếu máu do thiếu sắt, loãng xương đã chẩn đoán, hoặc hội chứng kém hấp thu cũng cần bổ sung vi chất theo phác đồ điều trị, không phải theo cảm tính.

4. Làm sao biết mình có thực sự thiếu hay không?

TS.BS. Trần Thị Minh Nguyệt cho biết, cách xác định đáng tin cậy nhất là xét nghiệm máu định lượng cụ thể (ví dụ ferritin cho sắt, 25-OH vitamin D, magie huyết thanh) kết hợp đánh giá triệu chứng lâm sàng và tiền sử bệnh, khẩu phần ăn bởi bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng.

Đây là điểm khác biệt quan trọng so với cách nhiều nội dung trên mạng xã hội hướng dẫn chỉ liệt kê một loạt triệu chứng mơ hồ như “mệt mỏi”, “khó ngủ”, “chuột rút” rồi quy chụp thành thiếu magie hay thiếu canxi mà không qua xét nghiệm. Nhiều triệu chứng trong số này trùng lặp với hàng chục nguyên nhân khác nhau, từ thiếu ngủ, stress, đến các bệnh lý tuyến giáp hay tâm thần kinh.

5. Nguyên tắc bổ sung đa vi chất

Trước khi quyết định bổ sung đa vi chất, magie hay canxi, nên tự hỏi ba câu: Chế độ ăn hiện tại có thực sự thiếu nhóm thực phẩm nào không? Mình có thuộc nhóm nguy cơ cao đã nêu ở trên không? Và quan trọng nhất – mình đã có kết quả xét nghiệm hoặc tư vấn chuyên môn xác nhận tình trạng thiếu hay chưa? Nếu câu trả lời cho cả ba câu đều là “không chắc” hoặc “chưa”, giải pháp an toàn và tiết kiệm nhất vẫn là điều chỉnh khẩu phần ăn trước, thay vì mua ngay một hộp đa vi chất theo lời quảng cáo trên mạng xã hội. Việc bổ sung vi chất nên là quyết định dựa trên bằng chứng cá nhân hóa, không phải trào lưu, TS.BS. Trần Thị Minh Nguyệt khuyến cáo.