Cơ bắp có một loại “trí nhớ” riêng

Các nhà khoa học phân biệt “trí nhớ cơ bắp” và “trí nhớ thủ tục” như thế nào? Có cách nào để chúng ta nâng cao các loại trí nhớ một cách hiệu quả không?

Về mặt sinh học, thuật ngữ “trí nhớ cơ bắp” còn được dùng để mô tả hiện tượng các khối cơ có xu hướng phát triển nhanh và mạnh hơn nếu chúng từng trải qua quá trình tập luyện trong quá khứ. (Ảnh: Solskin/DigitalVision/Getty Images).

Dù là đạp xe hay đan áo len, có một số việc bạn làm mà không cần suy nghĩ.

Những việc này thường liên quan đến “trí nhớ cơ bắp”, tức là cơ thể bạn có thể ghi nhớ cách thực hiện các nhiệm vụ phức tạp và theo thời gian, học cách thực hiện chúng một cách tự động.

Nhưng liệu cơ bắp của bạn có thực sự có trí nhớ? Và não bộ đóng vai trò gì? Hãy cùng tìm hiểu về khía cạnh khoa học này.

“Trí nhớ cơ bắp” là gì?

Theo cách hiểu thông thường, “trí nhớ cơ bắp” giúp chúng ta thực hiện lại những việc chúng ta đã làm, hoặc những kỹ năng chúng ta học được, mà không cần suy nghĩ nhiều. Điều này có thể bao gồm việc đi xe đạp, chơi nhạc cụ, hoặc thậm chí là buộc dây giày.

Tuy nhiên, các nhà khoa học nhận thức gọi loại trí nhớ này là “trí nhớ thủ tục” chứ không phải “trí nhớ cơ bắp”. Và mặc dù đôi khi chúng ta không cảm thấy như vậy, trí nhớ thủ tục liên quan đến cả não bộ và cơ bắp của chúng ta.

Trí nhớ thủ tục liên quan đến cả não bộ và cơ bắp của chúng ta (ảnh: Thomas Barwick/Stone/Getty Images).

Thuật ngữ “trí nhớ cơ bắp” cũng có thể được sử dụng theo nghĩa đen hơn để mô tả cách các cơ bắp dường như trở nên mạnh hơn hoặc to hơn nếu chúng đã được luyện tập trước đó.

Nghiên cứu cho thấy việc luyện tập trước đó có thể đẩy nhanh sự phát triển cơ bắp. Điều này có thể xảy ra bằng cách thay đổi cách thức hoạt động hoặc cấu trúc của các tế bào cơ.

Tuy nhiên, các nhà khoa học vẫn chưa biết chính xác cơ chế hoạt động của tất cả điều này. Trong bất kỳ trường hợp nào, dường như những thay đổi này không cho phép cơ bắp “lưu trữ” ký ức hoặc thông tin theo cách giống như não bộ.

Trí nhớ thủ tục hoạt động như thế nào?

Các nhà khoa học mô tả trí nhớ thủ tục là một loại “trí nhớ phi khai báo”, nghĩa là trí nhớ dựa trên hành động, chứ không phải từ ngữ. Điều này có nghĩa là việc chia sẻ các kỹ năng mà bạn có thể đã học được thông qua trí nhớ thủ tục có thể khó khăn.

Ví dụ, hãy tưởng tượng bạn đang dạy một đứa trẻ đi xe đạp. Nếu bạn tự mình thử đi xe, bạn sẽ dễ dàng thực hiện tất cả các bước đúng (cầm tay lái, leo lên xe, đạp bàn đạp) vào đúng thời điểm.

Nhưng việc mô tả quá trình đó cho người khác sẽ khó hơn nhiều, đặc biệt nếu bạn chỉ dùng lời nói.

Nghiên cứu cho thấy sự lặp lại là cách tốt nhất và nhanh nhất để cải thiện trí nhớ thủ tục. Khi học một kỹ năng mới, ban đầu chúng ta cần rất nhiều nỗ lực. Điều này là do bạn cần chủ động kiểm soát mọi hành động để đảm bảo mình đang làm mọi việc đúng cách và đúng trình tự.

Theo thời gian, những kỹ năng này có thể trở nên tự động đến mức bạn hầu như không cần suy nghĩ khi thực hiện chúng. Ví dụ, bạn có thể lái xe về nhà mà không nhớ mình đã đi tuyến đường nào. Đó là bởi vì bạn đang thực hiện một loạt các hành động mà bạn đã làm hàng trăm lần trước đó.

Duy trì trí nhớ thủ tục đòi hỏi nhiều phần của não bộ phải phối hợp hoạt động. Điều này là do chúng ta sử dụng các quá trình thần kinh khác nhau khi chuyển từ việc chủ động học một kỹ năng sang thực hiện một cách tự động hơn.

Khi học một điều gì đó mới, bạn chủ yếu sử dụng vùng vỏ não trước trán và vùng trán-đỉnh. Những vùng này liên quan đến sự chú ý, trí nhớ và tư duy có chủ đích, cần nhiều nỗ lực.

Khi bắt đầu lặp đi lặp lại và luyện tập một kỹ năng, bạn lại dựa vào các mạch cảm giác vận động. Những mạch này xử lý thông tin cảm giác bạn nhận được từ thế giới bên ngoài và giúp não bộ xác định phản ứng vật lý tốt nhất.

Bằng cách này, các mạch này cho phép bạn thực hiện các nhiệm vụ phức tạp mà không cần phải mất công tập trung chú ý quá nhiều.

Tác động của các bệnh như chứng mất trí nhớ là gì?

Điều thú vị về trí nhớ thủ tục là nó hầu như không bị ảnh hưởng bởi sự suy giảm nhận thức.

Đối với những người mắc chứng mất trí nhớ hoặc các loại suy giảm nhận thức khác, những nhiệm vụ khó khăn nhất thường là những nhiệm vụ đòi hỏi sự nỗ lực có ý thức. Tuy nhiên, họ thường giữ lại được nhiều kỹ năng tự động mà họ đã phát triển trong suốt cuộc đời.

Đây là lý do tại sao bạn có thể gặp những người mắc chứng mất trí nhớ vẫn có thể đan len hoặc khiêu vũ tango, mặc dù gặp khó khăn trong việc nhớ tên những người thân yêu của họ.

Nghiên cứu cho thấy âm nhạc tác động đến trí nhớ thủ tục một cách đặc biệt mạnh mẽ.

Một nghiên cứu của Canada cho thấy những người mắc chứng mất trí nhớ Alzheimer, một tình trạng não bộ không thể đảo ngược ảnh hưởng đến trí nhớ, nhận thức và hành vi, nhận biết từ tốt hơn khi chúng được hát thay vì được nói.

Trí nhớ thủ tục cũng có thể giúp những người mắc các chứng suy giảm nhận thức học các kỹ năng mới, cũng như ghi nhớ các kỹ năng cũ.

Trong một nghiên cứu của Úc, các nhà nghiên cứu muốn biết liệu một người bị chứng mất trí nhớ Alzheimer nặng có thể học một bài hát mới hay không. Họ phát hiện ra rằng một phụ nữ 91 tuổi bị Alzheimer nặng, người chưa từng là nhạc sĩ, đã có thể học một bài hát hoàn toàn mới.

Mặc dù bà không thể nhớ lời bài hát trong một bài kiểm tra trí nhớ, nhưng bà có thể hát lại bài hát đó hai tuần sau.

Tôi có thể cải thiện trí nhớ thủ tục của mình không?

Thật không may, không có cách nào nhanh chóng và dễ dàng để tăng cường trí nhớ thủ tục của bạn.

Trước hết, bạn phải vượt qua giai đoạn ban đầu của việc học một kỹ năng mới, điều này thường đòi hỏi nỗ lực và sự chú ý đáng kể. Đây là lúc việc luyện tập phát huy tác dụng.

Luyện tập một kỹ năng mới sẽ giúp não bộ của bạn ít phụ thuộc hơn vào các vùng thùy trán tập trung vào sự chú ý, và dựa nhiều hơn vào các vùng chịu trách nhiệm về chức năng vận động.

Để đạt hiệu quả tối đa, bạn nên chia nhỏ thời gian luyện tập thành nhiều buổi. Điều này buộc bạn phải chủ động gợi lại ký ức và tái hiện nó một cách có chủ đích, ngay cả khi bạn đã ngừng nghĩ về nó.

Kết quả là, bạn sẽ giỏi hơn trong việc hình thành và lưu giữ những ký ức dài hạn. Ngủ sau mỗi buổi luyện tập cũng có thể giúp ích. Nghiên cứu cho thấy điều này là do giấc ngủ giúp bạn ghi nhớ và lưu giữ các kỹ năng mới.

Mặc dù việc cải thiện trí nhớ thủ tục cần thời gian và nỗ lực, nhưng nó rất đáng giá. Bất kỳ kỹ năng mới nào bạn học được đều sẽ làm phong phú thêm cuộc sống của bạn.

Và ngay cả khi sức khỏe nhận thức của bạn suy giảm, những kỹ năng bạn luyện tập suốt đời có thể giúp bạn kết nối với những người và những kỷ niệm mà bạn trân trọng.