Chile đối mặt siêu hạn hán vì cơn sốt trung tâm dữ liệu AI

Chile đang muốn trở thành trung tâm công nghệ tiếp theo của Mỹ Latinh, nhưng các cộng đồng dân cư đang phản đối.

Mối lo trung tâm dữ liệu hút cạn vùng đất ngập nước

Trung tâm dữ liệu của Ascenty ở Chile. Ảnh: skystudio.com.br

Theo tờ The Guardian, dãy Andes bao quanh nơi từng là vùng đất ngập nước, nay chỉ còn những thảm cỏ khô vàng úa. Rodrigo Vallejos, sinh viên luật năm cuối, nhận thấy thay đổi này cách đây 5 năm khi quan sát vùng đất ngập nước Quilicura, ở vùng ngoại ô phía Bắc thủ đô Santiago của Chile. Một trong những vùng đầm lầy lớn nhất Chile, rộng 468,4 ha và được bảo vệ một phần, đang khô cạn ngay trước mắt anh.

Vallejos nói: “Những gì ta thấy ở đây là một vùng đất ngập nước không còn nước”. Anh đã điều tra nguyên nhân cùng các nhà hoạt động thuộc nhóm Resistencia Socioambiental de Quilicura. Anh cho biết: “Tôi phát hiện Quilicura là nơi tập trung số lượng trung tâm dữ liệu lớn nhất Mỹ Latinh”.

Nỗ lực biến Chile thành trung tâm công nghệ khu vực hiện vấp phải phản ứng dữ dội khi các trung tâm dữ liệu hút cạn nước từ các vùng đất ngập nước vốn đang chịu hạn hán, tiêu thụ hàng tỷ lít nước mỗi năm. Dù các công ty như Google và Microsoft bảo vệ hoạt động sử dụng nước của mình, nhưng người dân địa phương nhấn mạnh rằng các dự án này tạo ra rất ít việc làm, tiêu thụ lượng điện lớn và các biện pháp bù đắp môi trường đều thất bại.

Với 33 trung tâm đang hoạt động và 34 trung tâm khác nằm trong kế hoạch, các chuyên gia kêu gọi áp dụng các giải pháp bền vững hơn, chẳng hạn di dời xuống miền Nam Chile, để cân bằng giữa tăng trưởng công nghệ và giới hạn sinh thái.

Làn sóng bùng nổ trung tâm dữ liệu tại Chile bắt đầu năm 2015, khi Google mở phòng máy chủ đầu tiên và lớn nhất của hãng tại Mỹ Latinh ở Quilicura. Kể từ đó, thêm 5 trung tâm khác được xây dựng tại khu vực này, do công ty Brazil Ascenty, công ty Chile Sonda và các công ty Mỹ Cirion cùng Microsoft vận hành.

Trong một báo cáo năm 2022, Vallejos ước tính các trung tâm dữ liệu lớn nhất khu vực (Ascenty, Google, Microsoft và Sonda) tiêu thụ 1,5 tỷ lít nước mỗi năm. Riêng các cơ sở của Google nắm quyền khai thác 50 lít nước mỗi giây, tương đương mức tiêu thụ hàng năm của khoảng 8.500 hộ gia đình Chile.

Các nghiên cứu cho thấy mực nước ngầm bên dưới vùng đất ngập nước Quilicura đã giảm đáng báo động trong nhiều thập kỷ qua do hoạt động ngành này ngày càng gia tăng trong bối cảnh hạn hán nghiêm trọng. Vallejos nói: “Điều tệ nhất là cả các công ty lẫn cơ quan quản lý nước đều không nói chính xác lượng nước đang bị khai thác từ vùng đất ngập nước. Số liệu rất mơ hồ”.

Hoạt động mở rộng các trung tâm dữ liệu ở Quilicura là một phần của kế hoạch quốc gia được triển khai năm 2025 dưới thời Tổng thống Gabriel Boric. Kế hoạch nhằm đưa Chile trở thành trung tâm công nghệ của Mỹ Latinh bằng cách thu hút đầu tư vào lĩnh vực công nghệ. Hiện nước này đứng thứ ba sau Brazil và Mexico.

Ông Nicolás Jara, nhà nghiên cứu tại Đại học Kỹ thuật Federico Santa María, bình luận: “Chile hấp dẫn các công ty công nghệ quốc tế phát triển hạ tầng trung tâm dữ liệu nhờ ổn định chính trị và kết nối internet tốc độ cao”.

Tuy nhiên, ông Jara cùng nhiều chuyên gia khác cảnh báo chi phí môi trường có thể rất lớn nếu không siết chặt quy định quản lý ngành này, bởi các trung tâm dữ liệu cần lượng nước lớn để làm mát mạng lưới máy chủ. Tại Chile, làm mát chủ yếu được thực hiện bằng nước vì rẻ hơn hệ thống làm mát bằng không khí.

Theo ông Jara, các trung tâm dữ liệu phục vụ AI thường tiêu thụ lượng nước cao gấp 10 lần các trung tâm chỉ dùng để lưu trữ dữ liệu. “Chúng ta cần tìm cách sử dụng nước hiệu quả hơn”, ông nói.

Bài toán cân bằng giữa phát triển AI và bảo vệ môi trường

Các nghiên cứu cho thấy 10 – 50 câu trả lời có độ dài trung bình mà phiên bản GPT-3 của ChatGPT đưa ra sẽ tiêu tốn lượng nước tương đương khoảng một chai nước 500 ml. Mức sử dụng nước cũng khác nhau tùy địa điểm: ở khí hậu nóng và khô, hệ thống làm mát bay hơi của các trung tâm dữ liệu kém hiệu quả hơn so với các khu vực mát và ẩm hơn.

Tại Chile, siêu hạn hán đã kéo dài hơn 15 năm. Ông Pablo Sarricolea, nhà khí hậu học và phó giáo sư tại Đại học Chile, cảnh báo: “Đây là điều chúng ta đang chứng kiến ở phần lớn đất nước”.

Tác động nghiêm trọng nhất xuất hiện ở khu vực miền Trung quanh Santiago, nơi tập trung phần lớn các trung tâm dữ liệu hiện tại và trong tương lai. Giáo sư Sarricolea cho biết các dự báo đối với Quilicura cho thấy nguồn nước sẽ suy giảm mạnh. Ông nói: “Đến năm 2070, lượng mưa hàng năm dự kiến giảm đáng kể, trong khi nhiệt độ trung bình có thể tăng từ 15,6 độ C lên 17,4 độ C. Điều này sẽ dẫn đến bốc hơi nhiều hơn và lượng nước sẵn có sẽ ít hơn. Tôi cho rằng đặt trung tâm dữ liệu ở những nơi vốn đã khan hiếm nước không phải là ý tưởng tốt”.

Ông cho rằng miền Nam Chile, nơi giàu tài nguyên nước hơn, sẽ là địa điểm bền vững hơn cho loại hạ tầng này. Ông nói: “Tại Santiago, các trung tâm dữ liệu có khả năng gây thêm áp lực lên nguồn nước và làm trầm trọng thêm tác động của biến đổi khí hậu. Điều này cũng trở thành vấn đề đạo đức: chúng ta ưu tiên tiếp cận nước cho các công ty công nghệ hay cho người dân?”.

Người phát ngôn của Microsoft cho biết các trung tâm dữ liệu của hãng tại Chile sử dụng công nghệ làm mát bằng không khí, giúp giảm nhu cầu nước để tạo độ ẩm. Người phát ngôn này nói: “Microsoft cũng đang thúc đẩy các dự án phục hồi, tiếp cận và bổ sung nguồn nước tại lưu vực Maipo, bao gồm các khu vực thuộc vùng đô thị”.

Một công ty quan hệ công chúng đại diện cho Ascenty của Brazil cho biết các trung tâm dữ liệu của công ty tại Quilicura sử dụng hệ thống làm lạnh bằng không khí và mức tiêu thụ nước hàng năm tương đương 16 hộ gia đình.

Theo báo cáo môi trường gần đây của Google, trung tâm dữ liệu Quilicura đã sử dụng khoảng 461 triệu lít nước trong năm 2024, mà công ty cho rằng thấp hơn mức tiêu thụ hàng năm của một sân golf.

Ngoài việc sử dụng nước, các trung tâm dữ liệu cũng gây lo ngại về nhu cầu điện năng rất lớn. Các nghiên cứu ước tính đến năm 2032, mức tiêu thụ điện của Chile có thể tăng hơn 4 lần, từ 325 MW lên khoảng 1.207 MW.

Trong khi đó, nhà hoạt động Alexandra Arancibia cho biết trung tâm dữ liệu của Google chỉ tạo ra số lượng việc làm hạn chế. Theo số liệu của Google, phòng máy chủ ở Quilicura cần 1.000 lao động trong giai đoạn xây dựng và hiện sử dụng 208 nhân viên để vận hành.

Theo bà, điều khiến người dân lo ngại hơn là sự thiếu minh bạch về tác động môi trường. Nỗ lực giảm thiểu tác động chính của Google là xây dựng công viên đô thị năm 2019, cam kết trồng 1.500 cây bản địa để bù đắp 150% tác động môi trường từ việc mở rộng trung tâm dữ liệu năm 2018. “Dự án đã thất bại. Thảm thực vật khô héo, lối đi không được bảo trì và không có hệ thống tưới”, bà nói.

Những gì mà Quilicura trải qua với các trung tâm dữ liệu đã gióng lên hồi chuông cảnh báo ở các khu vực khác quanh Santiago.

Google đã giành được quyền khai thác tối đa 228 lít nước mỗi giây (tương đương mức tiêu thụ của khoảng 40.000 hộ gia đình) từ nguồn nước ngầm ở Cerrillos. Năm 2024, cư dân đã gây sức ép để đình chỉ dự án với lý do chưa xem xét đầy đủ tác động của khủng hoảng khí hậu. Công ty cũng đồng ý rà soát lại hệ thống làm mát.

Dự án hiện bị đình lại khi cơ quan môi trường yêu cầu nghiên cứu thêm về việc sử dụng nước.

Những lời kêu gọi siết chặt quy định môi trường đối với trung tâm dữ liệu có khả năng sẽ bị phản đối dưới chính phủ mới của Tổng thống Antonio Kast. Trong chiến dịch tranh cử, ông thúc đẩy khẩu hiệu “Ít quy định hơn, nhiều đầu tư hơn”. Trong ngày đầu tiên nhậm chức hồi tháng 3, ông đã rút lại 43 sắc lệnh môi trường.

“Việc làm suy yếu các tiêu chuẩn đánh giá môi trường đã bắt đầu từ chính phủ trước, nhưng Tổng thống Kast còn đi xa hơn, khiến chúng tôi không còn nền tảng bảo vệ tối thiểu”, bà Pamela Poo, chuyên gia chính sách tại tổ chức phi chính phủ Ecosur Fundación, nói.

Đây là điều mà các nhà hoạt động như Rodrigo Vallejos cho rằng phải thay đổi. Anh nói: “Tôi không phản đối các trung tâm dữ liệu. Chúng tôi đều yêu internet nhưng không phải đánh đổi bằng nguồn nước”.