Cách nấu xôi mùng 1 tháng Chạp dẻo thơm, đẹp mâm cúng

Xôi là món không thể thiếu trên mâm cúng mùng 1 tháng Chạp, nếu nắm vững bí quyết chọn gạo, ngâm nếp và hấp xôi đúng cách sẽ giúp xôi dẻo thơm, đẹp mắt.

Xôi từ lâu đã trở thành món ăn quen thuộc trong đời sống người Việt, xuất hiện trong bữa sáng thường ngày lẫn những dịp lễ Tết, giỗ chạp, rằm, mùng một. Trên mâm cúng, đĩa xôi đầy đặn, hạt nếp căng bóng, hương thơm lan tỏa không chỉ thể hiện sự tươm tất mà còn gửi gắm ước nguyện về một năm đủ đầy, ấm no, an lành.

Vào mùng 1 tháng Chạp là thời điểm mở đầu cho tháng cuối cùng của năm âm lịch, nhiều gia đình chuẩn bị mâm lễ chu đáo để cúng gia tiên, thần linh. Trong mâm cúng đó, xôi gần như là món không thể thiếu. Tùy phong tục từng vùng và điều kiện mỗi nhà, xôi cúng thường là xôi gấc đỏ, xôi đỗ xanh, xôi lạc, xôi ngũ sắc hoặc xôi trắng. Dù là loại xôi nào, yếu tố quan trọng nhất vẫn là nắm vững bí quyết nấu xôi ngon, để xôi chín đều, dẻo mềm, thơm tự nhiên và giữ được vẻ đẹp khi bày biện.

Trong mâm cúng mùng 1 tháng Chạp không thể thiếu món xôi. (Ảnh: Loan Trần)

Cách nấu xôi mùng 1 tháng Chạp dẻo thơm

Dưới đây là những kinh nghiệm được nhiều người nội trợ áp dụng để có nồi xôi dẻo thơm, tròn vị và đẹp mâm cúng.

Chọn loại gạo nếp ngon

Gạo nếp quyết định tới khoảng 70% chất lượng món xôi. Vì vậy, khâu chọn gạo được xem là quan trọng nhất. Một mẻ xôi ngon trước hết phải bắt đầu từ loại nếp tốt.

Những giống nếp được nhiều người ưa chuộng như nếp Tú Lệ, nếp cái hoa vàng, nếp trứng ngỗng đều có hương thơm tự nhiên, vị ngọt nhẹ. Khi đồ chín, hạt nếp nở vừa, dẻo nhiều, mềm, bóng, đặc biệt là để nguội vẫn giữ được độ dẻo ngon, không bị cứng.

Khi mua gạo nếp, nên chọn loại hạt đều, tròn, màu trắng đục tự nhiên, căng bóng, ít gãy vỡ và có mùi thơm dịu của lúa mới. Tránh chọn loại gạo quá trắng vì đó thường là gạo đã xay xát quá kỹ, mất lớp cám bên ngoài – nơi chứa nhiều dưỡng chất và cũng làm giảm độ thơm của nếp.

Ngâm gạo đúng cách trước khi đồ xôi

Ngâm gạo là bước không thể bỏ qua nếu muốn xôi dẻo thơm. Tùy từng loại nếp, thời gian ngâm có thể khác nhau, nhưng phổ biến nhất là từ 6 – 8 tiếng. Khoảng thời gian này giúp hạt nếp hút đủ nước, khi hấp sẽ chín đều từ trong ra ngoài, không bị sượng lõi.

Không nên ngâm nếp quá lâu vì gạo dễ bị chua, khi đồ lên xôi sẽ bở, nát và mất mùi thơm. Trong quá trình ngâm, có thể cho thêm một chút muối để khử mùi, đồng thời giúp xôi sau khi chín có vị đậm đà hơn. Sau khi ngâm, vo lại gạo nhẹ tay, để ráo nước trước khi cho vào chõ hấp.

Hấp xôi lần 1 trong 30 phút, chọc một vài lỗ cho xôi chín đều. (Ảnh: Hằng Kẹo)

Cho gạo vào nồi bằng tay để xôi chín đều

Nhiều người thường gặp tình trạng xôi nhão ở lớp giữa, khô ở lớp trên và khê ở phần đáy. Nguyên nhân chủ yếu là do nhiệt không đều và hạt nếp bị dồn, nén chặt, khiến hơi nước không lưu thông tốt.

Một mẹo nhỏ nhưng rất hiệu quả là thay vì đổ cả thau gạo vào chõ, hãy dùng tay bốc từng nắm nhỏ rải đều. Cách làm này giúp các hạt nếp tơi ra, không bị chèn ép, tạo độ thông thoáng để hơi nước lan tỏa đều, giúp xôi chín đồng nhất.

Ngoài ra, có thể dùng một chiếc khăn ẩm phủ bên ngoài nắp nồi. Khăn ẩm giúp bịt kín miệng nồi, hạn chế hơi nước thoát ra, tránh tình trạng xôi bị khô và chín không đều.

Khi xếp xôi vào chõ, có thể vun vào giữa và để hở xung quanh, hoặc dàn đều mặt chõ rồi dùng đũa chọc 3 – 4 lỗ to để hơi nước bốc lên thuận lợi hơn.

Canh lượng nước dưới nồi hấp

Nước trong nồi hấp chỉ nên chiếm khoảng 1/3 dung tích nồi. Lượng nước này đủ để tạo hơi làm mềm hạt nếp nhưng không quá nhiều khiến xôi nhão, nát, ảnh hưởng tới hình thức và chất lượng món ăn.

Một cách kiểm soát nước đơn giản là đặt một chiếc đĩa sứ lên mặt nước trong nồi. Khi nghe thấy tiếng lạch cạch, tức là nước đã cạn. Nếu lúc đó xôi chưa chín, cần châm thêm nước kịp thời để tránh cháy đáy nồi.

Trước khi đặt chõ xôi lên, nên đun nước trong nồi hấp cho sôi hẳn. Sau đó mới tiến hành hấp xôi và giữ nhiệt độ ổn định trong suốt quá trình.

Không nên để lửa quá lớn vì xôi dễ cháy khét, cũng không nên để lửa quá nhỏ khiến xôi chín chậm, dễ bị nhão. Mức lửa vừa, hơi nước bốc đều là điều kiện lý tưởng để đồ xôi.

Thời gian hấp xôi

Tùy loại nếp, thời gian hấp thường dao động từ 30 – 40 phút. Trong quá trình hấp, cứ khoảng 10 phút nên mở nắp, dùng khăn sạch lau khô nước đọng trên nắp để tránh nước rơi xuống làm nhão xôi. Đồng thời, dùng đũa đảo nhẹ để xôi chín đều. Đây là bước quan trọng giúp từng hạt gạo nếp chín tới, không sượng lõi, không nát bên ngoài.

Khi xôi đã chín, có thể rưới lên bề mặt một ít dầu ăn hoặc mỡ gà, sau đó đảo đều. Lớp dầu mỏng giúp hạt xôi căng bóng, mềm mượt, tăng mùi thơm và hạn chế tình trạng xôi bị khô khi để nguội.

Đảo đều xôi và đồ lần thứ 2 thêm 15 phút. (Ảnh: Hằng Kẹo)

Đồ xôi hai lửa

Để xôi giữ được độ ngon, mềm dẻo trong thời gian dài, nhiều người áp dụng cách đồ xôi hai lửa. Khi xôi vừa chín tới, xới ra mâm lớn, dàn đều cho nguội bớt. Sau đó cho xôi vào chõ hấp lại lần nữa. Cách làm này giúp xôi chín kỹ nhưng không nhão, hạt nếp săn lại, khi để lâu vẫn dẻo mềm.

Sau khi hấp xong, nên ủ xôi trong nồi hoặc nồi cơm điện ở chế độ giữ ấm khoảng 10 – 15 phút để hạt nếp tiếp tục “nở đều”, xôi mềm và dẻo hơn. Tránh để xôi nguội ngoài không khí quá lâu vì xôi dễ khô cứng và mất mùi thơm.

Khi bày xôi cúng, nên lót lá chuối hoặc lá dong, đắp xôi thành hình tròn hoặc vun cao gọn gàng quanh gà luộc (nếu có) ở giữa đĩa lớn. Có thể dùng hoa cúc, lá dong tỉa trang trí để mâm lễ thêm trang trọng. Các lễ vật khác như mâm ngũ quả, trà rượu nên đặt cân đối xung quanh để tổng thể hài hòa.

Cách nấu xôi gấc

Theo quan niệm truyền thống của người Việt, màu đỏ tượng trưng cho may mắn, hỷ sự và sung túc. Bởi vậy, xôi gấc với sắc đỏ tự nhiên thường xuyên xuất hiện trên mâm cúng ngày Tết, lễ trọng và đặc biệt là mùng 1 tháng Chạp, thời điểm khởi đầu cho tháng cuối cùng của năm.

Nguyên liệu

Gạo nếp: 1kg

Gấc: 1 quả

Muối đường

Nước cốt dừa 80ml

Mỡ gà

Cách thực hiện

Gạo nếp đem ngâm khoảng 6 tiếng rồi đãi sạch. Khi mua gạo, nên hỏi rõ là gạo mới hay gạo cũ, gạo mới ngâm khoảng 6 tiếng là đủ, còn gạo cũ cần ngâm lâu hơn để hạt nếp mềm và hút đủ nước.

Sau khi ngâm, vớt gạo ra rổ cho ráo, trộn với muối, xóc đều rồi để khoảng 3 tiếng cho hạt nếp se lại. Tiếp đó, trộn gạo với gấc. Phần gấc nên được đánh đều trước với một chút rượu trắng để khử mùi nhựa và làm dậy màu, sau đó trộn vào gạo và để thêm 30 – 40 phút cho gạo ngấm màu.

Trong lúc chờ, chuẩn bị nồi đồ xôi. Khi nồi nước chỉ hơi ấm, cho chõ lên, lưu ý chõ phải đặt cao hẳn phía trên, lượng nước trong nồi chỉ khoảng nửa nồi. Mỡ gà mua về rửa sạch, chần nhanh qua nước sôi để bớt mùi, để riêng.

Cho gạo trộn gấc vào chõ, dàn đều và bắt đầu đồ xôi. Sau khoảng 15 – 20 phút, mở nắp kiểm tra độ chín. Khi xôi đã chín, xới ra rổ hoặc mâm, để thoáng.

Xôi hấp lần 1 để ra rổ cho thoáng. (Ảnh: Minh Châu)

Đem xôi đồ lại lần hai, đây là bước “đồ xôi hai lửa” giúp xôi dẻo và thơm hơn hẳn. Lần đồ thứ hai nên hấp kỹ, khoảng 15 – 20 phút. Khi xôi nóng trở lại, cho nước cốt dừa, đường và mỡ gà vào trộn đều. Theo tỷ lệ gợi ý, với 1 kg gạo, dùng khoảng 8 thìa đường và 3 thìa mỡ gà. Lượng đường có thể gia giảm tùy khẩu vị, nhưng xôi gấc nên có vị ngọt nhẹ để tránh cảm giác lợ.

Khi cho xôi vào khuôn hoặc đĩa bày, không nên nén chặt. Hạt xôi cần tơi, không bị “dí” vào nhau nhưng vẫn phải dẻo và kết dính tự nhiên. Chính lớp mỡ gà sẽ giúp xôi bóng, mềm và thơm hơn, tạo cảm giác tròn vị khi thưởng thức.

Xôi gấc với hương thơm dịu của nếp và gấc quyện cùng vị béo của mỡ gà. (Ảnh: Hòa Bùi)

Cách nấu xôi đỗ xanh

Xôi đỗ xanh là món xôi phổ biến, không chỉ xuất hiện trong bữa ăn hằng ngày mà còn được nhiều gia đình lựa chọn để dâng cúng trong các dịp lễ, rằm, mùng một.

Nguyên liệu

Nếp: 500 g

Đậu xanh cà vỏ: 200 g

Nước cốt dừa: 250 ml

Muối: 1/2 thìa cà phê

Đường: 2 thìa cà phê

Cách thực hiện

Đầu tiên là ngâm gạo nếp và đậu xanh ít nhất 3 tiếng, tốt nhất có thể ngâm qua đêm. Sau đó vo sạch, để ráo nước. Trộn nếp và đậu xanh đã ráo với muối và đường, xóc đều cho thấm. Trong lúc đó, bắc nồi hấp lên bếp, đun cho nước sôi. Khi nước sôi mạnh, cho hỗn hợp nếp và đậu vào chõ, dàn đều và bắt đầu hấp.

Hấp xôi khoảng 30 – 40 phút, trong quá trình hấp thỉnh thoảng mở nắp, lau nước đọng và đảo đều. Khi xôi chín, rưới 250 ml nước cốt dừa vào, trộn nhẹ tay rồi hấp thêm khoảng 10 phút để nước cốt dừa chín, thấm đều, giúp xôi tơi xốp, béo thơm.

Thành phẩm là xôi đỗ xanh có màu vàng nhạt, hạt nếp căng bóng, vị bùi của đậu quyện cùng mùi béo của dừa, rất thích hợp để bày mâm cúng.

Xôi đỗ xanh có màu vàng nhạt, hạt nếp căng bóng dẻo thơm. (Ảnh: Trương Hà Uyên)

Ngoài xôi đỗ xanh, xôi đậu phộng cũng là lựa chọn được nhiều người yêu thích. Cách nấu tương tự xôi đậu xanh, chỉ lưu ý đậu phộng cần luộc chín trước khoảng 30 phút, sau đó trộn với nếp và thực hiện các bước hấp như trên.

Với những bí quyết từ khâu chọn gạo, ngâm nếp, canh nước, giữ nhiệt cho đến cách hấp hai lửa và hoàn thiện, việc nấu một nồi xôi dẻo thơm, đẹp mắt để dâng cúng mùng 1 tháng Chạp sẽ không còn là điều quá khó. Chỉ cần chú ý từng công đoạn nhỏ, người nội trợ hoàn toàn có thể tự tay chuẩn bị đĩa xôi tròn đầy, thơm thảo, góp phần làm mâm lễ thêm trang trọng và ấm cúng.