Ai sẽ chi 300 tỷ USD cho Iran tái thiết?

Mỹ và Iran đã ký kết Bản ghi nhớ hiểu biết (MOU) nhằm chấm dứt cuộc xung đột kéo dài hơn 3 tháng, trung tâm của thỏa thuận này là một quỹ trị giá 300 tỷ USD để tái thiết và phát triển Iran.

Đường phố Tehran (Ảnh: AFP).

Cam kết trị giá 300 tỷ USD

MOU giữa Mỹ và Iran nêu rõ Washington “cam kết cùng các đối tác khu vực xây dựng một kế hoạch dứt khoát được đôi bên cùng nhất trí với ít nhất 300 tỷ USD cho việc tái thiết và phát triển kinh tế của Iran”.

“Cơ chế thực hiện kế hoạch này sẽ được hoàn thiện như một phần của thỏa thuận cuối cùng trong vòng 60 ngày. Tất cả các giấy phép, lệnh miễn trừ cần thiết cho các giao dịch tài chính liên quan sẽ do Mỹ cấp”, văn bản nói thêm.

Tuy nhiên, văn bản không nói rõ ai sẽ đóng góp vào quỹ vốn chỉ là một trong nhiều đòn bẩy kinh tế mà Mỹ đã đưa ra để khuyến khích Iran ký kết một thỏa thuận dứt khoát.

Văn bản cũng tuyên bố chấm dứt “tất cả các loại lệnh trừng phạt” đối với Iran ngay sau khi ký kết thỏa thuận cuối cùng, trong đó Washington sẽ ngay lập tức ban hành các lệnh miễn trừ cho phép Tehran bán dầu.

“Tôi nghĩ ý tưởng đề cập đến quỹ này trong MOU là để cho Iran thấy tất cả những củ cà rốt có sẵn nếu họ tuân thủ MOU và thể hiện thiện chí trong các cuộc đàm phán”, Anna Jacobs, một nghiên cứu viên không thường trú tại Viện các Quốc gia Ả rập Vùng Vịnh, nhận định.

Phó Tổng thống Mỹ JD Vance cho biết Iran sẽ chỉ nhận được các “phần thưởng” nếu chứng minh được rằng họ đã tuân thủ các điều khoản sẽ được vạch ra trong giai đoạn đàm phán 60 ngày.

Mỹ sẽ không bỏ một xu

Các chính trị gia theo đường lối cứng rắn ở Mỹ đã chỉ trích gay gắt chính quyền Tổng thống Donald Trump vì đã đưa ra quá nhiều nhượng bộ cho Iran.

Trong khi đó, ông Vance khẳng định Iran sẽ “không bao giờ nhận được một xu nào” từ người nộp thuế Mỹ theo thỏa thuận này.

Các chuyên gia và nhà bình luận cho rằng các quốc gia khu vực được đề cập trong văn bản không thể là ai khác ngoài các nước láng giềng Vùng Vịnh giàu có của Iran, những bên từng là mục tiêu của hàng nghìn máy bay không người lái và tên lửa của Tehran trong suốt cuộc chiến.

Liệu Vùng Vịnh có trả tiền?

Các quốc gia Vùng Vịnh, vốn bị chia rẽ về vấn đề Iran sau hậu quả của cuộc chiến, vẫn chưa xác nhận họ có đầu tư vào kế hoạch tái thiết quốc gia láng giềng này hay không.

Bà Jacobs cho rằng Iran đang rất cần các khoản tiền này, “vì vậy hy vọng là tiềm năng đầu tư lớn hơn về lâu dài sẽ giúp hạ nhiệt căng thẳng hơn nữa”.

“Tuy nhiên, câu hỏi đặt ra là liệu niềm tin có thể được khôi phục để cho phép điều đó diễn ra hay không”, bà nhấn mạnh.

Khi được hỏi về quỹ này vào tuần trước, Ngoại trưởng Ả rập Xê út, Hoàng tử Faisal bin Farhan đã từ chối bình luận chi tiết. Ông cho biết: “Sau các cuộc tấn công của Iran vào Vùng Vịnh, chúng tôi sẽ phải có một cuộc thảo luận về cách chúng tôi khôi phục niềm tin, cách chúng tôi xây dựng lại mối quan hệ trước khi bất kỳ khái niệm nào về hợp tác kinh tế, đầu tư lẫn nhau hay bất cứ điều gì tương tự có thể được giải quyết một cách hợp lý”. Ông nói thêm rằng đầu tư trong nước là một ưu tiên của vương quốc này.

Đối với nhà phân tích và nghiên cứu an ninh người Ả rập Xê út Hesham Alghannam, tầm nhìn của vương quốc “dựa trên một hệ thống phân cấp ưu tiên rõ ràng: an ninh là trên hết, tiếp theo là xây dựng lòng tin thông qua các bảo đảm có thể kiểm chứng, và cuối cùng là chuyển sang các cấp độ hợp tác kinh tế rộng lớn hơn”.

UAE, quốc gia chịu ảnh hưởng nặng nề nhất từ các cuộc tấn công của Iran, đã nhiều lần yêu cầu Tehran phải bồi thường cho những thiệt hại mà họ gây ra, mặc dù nước này đã dịu giọng hơn trong những tuần trước khi Mỹ và Iran đạt được thỏa thuận.

UAE cũng là một trong những đối tác thương mại chính của Iran, ít nhất là trước khi cuộc chiến xảy ra.

Đầu tư vào nền kinh tế Iran có thể tạo ra đòn bẩy cho Vùng Vịnh, nhưng họ sẽ cần những bảo đảm rằng các khoản tiền này sẽ không bị sử dụng để tái vũ trang cho Iran và các lực lượng ủy nhiệm của họ.

Ông Vance đã cố gắng trấn an các đồng minh về vấn đề tách biệt liên quan đến các tài sản bị đóng băng của Iran. Tuy nhiên, ông cho biết Qatar và đặc phái viên Mỹ đã đưa ra “một giải pháp rất thú vị” cho các tài sản bị đóng băng của Iran, trong đó Mỹ và Qatar có “quyền phê duyệt đối với quy trình” mở khóa đó.

“Nếu có bất kỳ tài sản nào của Iran được giải băng, chúng sẽ được chuyển sang để làm cho các nông dân Mỹ giàu có hơn và để nuôi sống người dân Iran”, ông Vance nói, đồng thời cho biết thêm rằng số tiền này sẽ được Iran sử dụng để mua đậu nành, ngô và lúa mì của Mỹ.