Vì sao eo biển Hormuz trở thành ‘vũ khí vàng’ của Iran, hơn cả chương trình hạt nhân?

Quyền kiểm soát eo biển Hormuz đã trở thành “vũ khí vàng” của Iran. Iran sẵn sàng chấp nhận nguy cơ leo thang căng thẳng mới với Mỹ để giữ quyền kiểm soát khu vực này và coi đây là ưu tiên lớn hơn cả chương trình hạt nhân.

Quang cảnh eo biển Hormuz ngày 20/6/2026. Ảnh: THX/TTXVN phát

Theo truyền thông phương Tây ngày 9/7, vấn đề này giữ vai trò trung tâm trong chiến lược của Iran đến mức trong tuần này, lực lượng Iran đã nổ súng vào các tàu đi qua eo biển Hormuz mà không có sự chấp thuận của Iran, dẫn đến leo thang quân sự với Mỹ, khiến thỏa thuận ngừng bắn sụp đổ.

Sau nhiều năm tránh phong tỏa eo biển Hormuz, các nhà lãnh đạo Iran hiện coi đây là quân bài mạnh nhất trong hàng loạt tranh chấp với phương Tây.

Ông Ebrahim Azizi, thành viên Ủy ban An ninh quốc gia và Chính sách đối ngoại của Quốc hội Iran, viết trên mạng xã hội nhằm gửi thông điệp tới Mỹ: “Hãy công nhận trật tự mới của Iran tại eo biển Hormuz. Đây là con đường duy nhất để tiến lên phía trước”.

Dù việc Iran kiên quyết duy trì quyền kiểm soát eo biển Hormuz có nguy cơ trở thành tranh cãi kéo dài khác với phần còn lại của thế giới, nhưng hầu như không có bất đồng nào về chính sách này trong nội bộ Iran. Quan điểm chung trong giới lãnh đạo cấp cao Iran là không quốc gia nào lại từ bỏ một đòn bẩy quan trọng như vậy.

Thỏa thuận tạm thời chấm dứt xung đột được Tổng thống Mỹ Donald Trump ký vào tháng trước đã mở lại eo biển Hormuz cho nhiều tàu thuyền qua lại hơn, nhưng nội dung văn bản vẫn để ngỏ về số phận lâu dài của tuyến đường thủy này.

Biên bản ghi nhớ nêu rõ Iran sẽ bảo đảm các tàu thương mại đi lại an toàn mà không thu bất kỳ khoản phí nào, nhưng chỉ trong thời hạn 60 ngày.

Các nhà đàm phán Iran cho rằng câu này đồng nghĩa với việc Mỹ công nhận Iran có quyền quản lý tuyến đường thủy, dù không được thu phí trong vòng hai tháng. Trong khi đó, Mỹ và các quốc gia vùng Vịnh bác bỏ cách diễn giải này. Họ cho rằng nội dung trên chỉ có nghĩa Iran phải tạo điều kiện để tàu thuyền đi lại an toàn, chứ không phải được phép áp đặt các hạn chế bằng vũ lực.

Eo biển Hormuz được ưu tiên hơn vấn đề hạt nhân

Một nguyên nhân khiến Iran có lập trường như vậy là mất lòng tin đối với Mỹ, vốn càng gia tăng sau khi ông Trump rút khỏi thỏa thuận hạt nhân năm 2018, quay lại phát động chiến tranh trong năm nay sau khi đã đồng ý ngừng bắn vào mùa hè năm 2025, đồng thời bất ngờ mở chiến dịch quân sự khi tiến trình đàm phán ngoại giao vẫn đang diễn ra.

Nếu Iran nhượng bộ về eo biển Hormuz, ông Trump sẽ chỉ tiếp tục gia tăng các yêu sách trong những lĩnh vực khác, bao gồm hồ sơ hạt nhân và kho tên lửa thông thường của Iran. Theo các chuyên gia, hành động đó đồng nghĩa với đầu hàng và điều đó là không thể.

Trong nhiều năm, Iran từng cảnh báo có thể đóng cửa eo biển Hormuz, thậm chí từng tuyên bố việc này rất dễ dàng. Tuy nhiên, các quan chức cấp cao Iran cũng từng thừa nhận rằng họ không muốn làm như vậy và chỉ coi đây là biện pháp cuối cùng.

Lý do khiến họ do dự là nguy cơ gia tăng bị cô lập trên trường quốc tế bởi động thái này sẽ khiến các nước láng giềng vùng Vịnh và các quốc gia tiêu thụ năng lượng trên toàn cầu tức giận, đồng thời cuối cùng cũng gây tổn hại cho chính nền kinh tế Iran.

Tuy nhiên, khi Mỹ và Israel phát động cuộc tấn công ngày 28/2, khiến lãnh tụ tối cao của Iran cùng nhiều quan chức cấp cao khác thiệt mạng, các quan chức Iran cho rằng họ không còn gì để mất. Iran đã đóng cửa eo biển Hormuz đối với mọi tàu thuyền, ngoại trừ tàu của nước này, gây ra giai đoạn gián đoạn lớn nhất trong lịch sử đối với nguồn cung năng lượng toàn cầu.

Sau một thời gian cân nhắc tác động đối với giá dầu, Mỹ đã áp đặt thêm lệnh phong tỏa các cảng của Iran vào tháng 4.

Cuối cùng, cái giá của việc phong tỏa eo biển Hormuz tăng lên quá cao khiến hai bên đồng ý đạt được thỏa thuận. Tuy nhiên, sau khi từng buộc Mỹ phải ngồi vào bàn đàm phán bằng cách đóng cửa eo biển Hormuz, Iran hiện tin rằng họ phải chính thức hóa khả năng đó.

Theo các chuyên gia, cả hai bên đều lo ngại về những vấn đề kinh tế trước mắt mà họ phải đối mặt. Nhưng cả hai cũng đều cho rằng mình đã giành chiến thắng. Vì vậy, họ đều tin rằng chỉ cần tiến thêm một bước nữa là sẽ đạt được điều mình mong muốn.

Hiện nay, Iran tập trung vào vấn đề eo biển Hormuz nhiều hơn vấn đề hạt nhân. Vấn đề hạt nhân từng là nguồn tranh cãi lớn nhất giữa Iran và Mỹ trong gần 25 năm, là nguyên nhân khiến Iran phải hứng chịu các lệnh trừng phạt quốc tế nghiêm khắc và cũng là lý do chính thức mà ông Trump đưa ra để phát động chiến tranh.

Tuy nhiên, trong thỏa thuận tạm thời chấm dứt chiến tranh, các cuộc đàm phán về chương trình hạt nhân của Iran đã được chuyển sang giai đoạn thảo luận tiếp theo. Iran từ chối khởi động đàm phán về vấn đề hạt nhân cho đến khi Mỹ chấp nhận để Iran toàn quyền quản lý eo biển Hormuz.