Về Khuân Bang nghe chuyện bản làng

Mười năm sau lần đầu đặt chân đến Khuân Bang, xã Chợ Mới, lần này tôi mới có dịp trở lại.

Con đường vào bản đã rộng mở hơn, người dân bắt đầu nghĩ về du lịch, những căn nhà sàn có thêm một cánh cửa đón khách. Dưới tán cây thị già hơn hai thế kỷ, bên những mái nhà sàn và trong một câu Then ngân lên giữa chiều núi, Khuân Bang vẫn giữ được cách kể câu chuyện của riêng mình.

Một góc thôn Khuân Bang hôm nay.

Con đường mới mở lối về bản

10 năm trước lần đầu tôi đến Khuân Bang, bản nằm giữa núi đồi, nơi con đường dẫn vào dường như dài hơn những con số đo trên bản đồ. Lần này, từ tuyến đường Thái Nguyên – Chợ Mới, tôi rẽ vào con đường dẫn về Khuân Bang chỉ khoảng 4 km nữa là tới bản.

Xe đi chậm, ngoài cửa kính núi xanh nối nhau, những thửa ruộng nằm im dưới chân đồi. Thỉnh thoảng, một mái nhà sàn hiện ra sau hàng cây rồi lại khuất đi. Tôi có cảm giác mình đang đi đến một vùng đất vừa quen, vừa lạ.

Đứng ở đầu thôn đón chúng tôi, Trưởng bản Ma Văn Tuệ phấn khởi chia sẻ: Chỗ đang đứng đây là thôn Khuân Bang cũ với gần 60 hộ dân, chủ yếu là dân tộc Tày. Từ 1/7/2026, thôn Khuân Bang đã sáp nhập với thôn Khuổi Chủ, hiện có gần 150 hộ với gần 700 nhân khẩu và có 3 dân tộc cùng sinh sống là Tày, Dao và Kinh.

Trong bản (thôn Khuân Bang cũ) chủ yếu là dân tộc Tày sinh sống, hiện vẫn còn lưu giữ khoảng 40 ngôi nhà sàn được xây dựng khang trang, sạch sẽ, thoáng mát. Nhiều gia đình có sân rộng, tạo không gian phù hợp để tổ chức các hoạt động sinh hoạt cộng đồng, giao lưu văn hóa và đón khách du lịch. Không chỉ có cảnh quan tự nhiên với núi non, Khuân Bang còn có ao hồ bao quanh như hồ Tam Kha, thác Khe Cúp, đồi Nặm Tặc, động Thắm Hon…

Khuân Bang cũng lưu giữ những nghề truyền thống như đan lát, dệt vải cùng các giá trị văn hóa đặc sắc của đồng bào Tày, trong đó có hát Then, đàn Tính… Suốt dọc đường đi, anh Tuệ đã kể rất nhiều đổi thay của thôn từ chính con đường.

Đội văn nghệ thôn Khuân Bang.

Chúng tôi dừng lại dưới một cây thị cổ. Những nhánh lớn vươn ra, phủ bóng xuống khoảng đất bên dưới. Người dân Khuân Bang kể rằng cây thị này đã hơn 200 năm tuổi. Những đứa trẻ ngày nào chạy chơi dưới gốc cây, giờ có thể đã trở thành những ông bà tóc bạc.

Những người từng sống ở đây, những người đã rời bản đi xa, những người trở về sau những tháng năm dài… có lẽ đều từng nhìn thấy tán thị đổi mùa. Nhưng câu chuyện khiến tôi chú ý nhất lại được người dân truyền qua nhiều thế hệ.

Chuyện kể rằng ngày trước, mỗi khi những trai tráng trong thôn lên đường nhập ngũ, họ thường đến làm lễ dưới gốc thị, gửi gắm mong ước bình an và ngày trở về. Theo câu chuyện được lưu truyền trong cộng đồng, những người con của bản sau khi hoàn thành nhiệm vụ đều trở về trong bình an.

Cây thị vì thế không chỉ là một thân cây cổ, nó giống như một người già lặng lẽ của bản đứng đó để chứng kiến những mùa lúa đi qua, chứng kiến những người con của bản lớn lên rồi rời đi rồi trở về. Và hôm nay, chứng kiến một Khuân Bang đang bắt đầu nghĩ về một hướng đi mới.

Rời gốc thị, chúng tôi theo chân anh trưởng thôn bước lên cầu thang gỗ ngôi nhà sàn của ông Vũ Xuân Hồng – một người cao tuổi uy tín của thôn. Một ấm trà được rót ra ngay giữa gian nhà và câu chuyện về bản làng bắt đầu từ chén trà mang đậm hương vị đất và rừng Khuân Bang.

Ông Hồng chậm rãi kể cho chúng tôi nghe về nơi ông đã gắn bó hơn 70 năm. Đầu tiên là những ngôi nhà sàn ở Khuân Bang là nơi người dân sinh sống, nấu ăn, sinh hoạt, đón khách và lưu giữ những câu chuyện của gia đình qua nhiều thế hệ.

Bước lên một căn nhà sàn ở Khuân Bang cũng là bước vào một phần đời sống của người Tày. Với người dân Khuân Bang, họ sẽ mời khách đến chơi nhà bằng chính hương vị trà của bản.

Anh Tuệ bảo rằng khi du lịch cộng đồng bắt đầu hình thành ở Khuân Bang, chén trà có thêm một vai trò mới. Một vị khách bước vào nhà sàn, được mời chén trà nóng, ngồi nghe chủ nhà kể chuyện về bản, về gia đình, về cuộc sống của người Tày. Từ một thói quen đời thường, chén trà trở thành một phần của trải nghiệm.

Khi bản làng trở thành hành trình trải nghiệm

Ở Khuân Bang, một số gia đình đã mạnh dạn làm homestay. Gia đình anh Dương Văn Đạt là một trong những hộ đi đầu. Từ năm 2023, gia đình đầu tư xây dựng nhà sàn theo kiến trúc truyền thống, sau gần hai năm hoàn thiện có khả năng đón khoảng 40 khách; du khách có thể nghỉ lại, thưởng thức món ăn truyền thống, nghe hát then, đàn tính, tham gia những hoạt động văn hóa cộng đồng.

Du khách trải nghiệm tại homestay Đạt Oanh của gia đình anh Dương Văn Đạt.

Một căn nhà sàn không chỉ để ở, một món ăn không chỉ để ăn, một câu then không chỉ để hát, một sản vật không chỉ để sử dụng trong gia đình… Tất cả có thể trở thành một phần của câu chuyện mà người dân kể với du khách. Và khi câu chuyện ấy tạo ra thu nhập, người dân sẽ có thêm một lý do để giữ lại những gì cha ông để lại.

Người ta tìm Khuân Bang sẽ được thấy một bản làng Tày, được bước lên nhà sàn nghe then, ăn một bữa cơm bản, đi giữa những cánh đồng, triền núi, nghe câu chuyện về cây thị già hơn hai thế kỷ, ngồi uống trà với người dân và nghe họ kể về quê mình.

Những điều ấy vốn đã ở Khuân Bang từ rất lâu, du lịch chỉ giúp chúng được nhìn thấy rõ hơn và con đường mới giúp nhiều người có cơ hội tìm đến hơn.

Chiều xuống, tôi quay lại con đường lúc sáng mình vừa đi qua. Ánh nắng đã dịu, những mái nhà sàn nằm im bên sườn núi, cây thị già đứng đó, tán lá rung nhẹ trong gió.

Tôi rời Khuân Bang khi chiều buông, phía sau là những mái nhà sàn, là cây thị già, là tiếng then còn ngân đâu đó. Mười năm sau trở lại, tôi nhận ra con đường về Khuân Bang đã ngắn hơn, nhưng câu chuyện của bản làng dường như dài hơn trước.

Bởi từ hôm nay, bên cạnh câu chuyện của những mùa lúa, những nếp nhà, những câu then và cây thị già hơn hai thế kỷ, Khuân Bang đang viết thêm một chương mới: chương về một bản làng bước vào tương lai bằng chính những giá trị mà mình đã gìn giữ qua bao thế hệ.