Từ đồng lác đến sắc chiếu Bàn Thạch

Sau hơn năm thế kỷ, nghề dệt chiếu Bàn Thạch, xã Nam Phước, thành phố Đà Nẵng vẫn hiện diện trong bãi lác ven sông, sân phơi rực màu và tiếng khung dệt giữa làng.

Từ nguyên liệu đến thành phẩm, mỗi đôi chiếu đi qua các công đoạn thủ công, lưu giữ nếp nghề của vùng hạ lưu Thu Bồn.

Ở Bàn Thạch (trước đây thuộc xã Duy Vinh, huyện Duy Xuyên, tỉnh Quảng Nam cũ), hành trình của một đôi chiếu bắt đầu từ đồng lác. Lác (cói) được cắt, chẻ, phơi, nhuộm; dây xăng được mắc thành nền; cây lụi đưa từng sợi lác qua khung, chiếc khố dập theo nhịp tay người thợ.

Những bãi lác xanh ven sông là điểm khởi đầu của nghề chiếu Bàn Thạch

Qua nhiều thế hệ, những tri thức nghề dân gian cùng thao tác nghề thủ công ấy đã tạo nên sắc chiếu và giữ một nhịp sống riêng của làng nghề.

Người làm nghề ưu tiên thân lác dài, đều và dẻo để thuận lợi cho các công đoạn chẻ, phơi, nhuộm và dệt

Công cụ và nhịp dệt chiếu Bàn Thạch gồm dây xăng (dây sân) tạo hệ sợi dọc; cây lụi đưa lác xuyên qua hai hàng dây; khố (khổ) tách hàng dây và dập sợi; con ngựa giữ hệ dây căng. Khi dệt, người thợ lần lượt trao lác, úp – ngửa khố, bẻ bờ, rồi xén, tháo, chùi và ghim hoàn thiện.

Người dân thu hoạch lác

Khi lác đủ độ già, người dân cắt hoặc bứt thành từng bó rồi đưa về nhà sơ chế. Chất lượng sợi ngay từ khâu thu hoạch ảnh hưởng trực tiếp đến độ mịn, độ chắc của mặt chiếu.

Sân phơi lác nhiều sắc màu

Sau khi nhuộm, lác đỏ, vàng, tím, xanh được phơi riêng từng mẻ. Màu phải lên đều nhưng sợi vẫn giữ độ dai để khi vào khung có thể tạo sọc, viền và hoa văn rõ nét.

Bó lác màu chuẩn bị lên khung

Lác đã khô được gom, phân loại và bó lại theo màu trước khi dệt. Ở bước này, người thợ chủ động tính nhịp phối màu, chọn sợi và chuẩn bị mẫu cho từng loại chiếu.

Cuộn dây xăng trong không gian khung dệt

Dây xăng (dây sân) được mắc dọc trên khung, tạo nền giữ các sợi lác khi dệt. Từ cuộn dây này, người thợ chuẩn bị hệ sợi dọc trước khi dùng cây lụi trao lác và khố để dập sợi.

Không gian để khung dệt chiếu nhà bà Trần Thị Tám

Trong ngôi nhà của bà Trần Thị Tám (thôn 2, xã Nam Phước), khung dệt chiếm gần trọn một gian nhà, với dây xăng căng dài, khố đặt ở đầu khung và các bó lác sẵn bên cạnh. Đây là không gian lao động quen thuộc của nhiều gia đình làm chiếu Bàn Thạch.

Người dệt trao lác bằng cây lụi

Cây lụi được dùng để đưa từng sợi lác xuyên qua hai hàng dây xăng. Động tác trao phải đều và dứt khoát để sợi đi đúng vị trí, giữ nhịp cho mặt chiếu thẳng và khít.

Người dệt thực hiện úp, ngửa khố trên khung dệt

Khố (khổ) bằng tre, gỗ được úp – ngửa liên tục để tách hai hàng dây xăng và dập sợi lác vào trong. Nhịp tay đều giúp các sợi ép sát, tạo độ chặt cho mặt chiếu.

Nhịp tay người dệt

Trong quá trình dệt, người thợ vừa điều khiển khung vừa quan sát từng đường sợi để kịp chỉnh lệch, chỉnh màu. Kinh nghiệm thể hiện ở khả năng giữ nhịp đều suốt chiều dài chiếc chiếu.

Chiếu dệt xong được tháo khỏi khung và chùi lại để làm sạch phần lác thừa

Chiếu sau khi tháo khỏi khung được chùi lại để làm sạch phần lác thừa, vuốt sợi và chỉnh những chỗ chưa đều. Đây là bước hoàn thiện giúp bề mặt chiếu phẳng, gọn trước khi đưa ra thị trường.

Chiếu theo chân người bán trên các ngả đường

Những đôi chiếu hoàn thiện được chằng lên xe máy, theo các ngả đường rời làng đến chợ và các mối quen. Từ khung dệt trong nhà, sản phẩm tiếp tục một hành trình rất đời thường trong mạng lưới mua bán của vùng quê.

Những chồng chiếu nhiều màu được xếp tại điểm bán trong làng. Mỗi đôi chiếu là kết quả của cả chuỗi việc thủ công, từ đồng lác, xử lý nguyên liệu đến dệt và hoàn thiện.

Sắc màu làng nghề trong hành trình du lịch ven sông

Bàn Thạch từ lâu đã hiện diện trong những hành trình du khách khám phá làng quê ven Thu Bồn. Trong không gian ấy, làng nghề bổ sung một lớp trải nghiệm văn hóa cho cảnh quan sông nước: đồng lác, sân phơi, khung dệt và đời sống của người làm nghề trở thành những điểm chạm tự nhiên, thay vì một màn trình diễn tách khỏi sinh hoạt thường ngày.

Trên hành trình khám phá các làng nghề ven sông Thu Bồn, du khách có thể đi qua những làng quê Cẩm Kim, Duy Vinh, kết nối với làng sinh thái Trà Nhiêu rồi ghé chợ chiếu Bàn Thạch, theo người dân về nhà xem và tìm hiểu nghề dệt

Giữ được nhịp nghề cũng là cách để Bàn Thạch cùng Trà Nhiêu làm dày thêm sản phẩm du lịch cộng đồng, sinh thái của vùng ven Hội An, đồng thời cũng phù hợp với định hướng mở rộng sản phẩm du lịch, phát triển không gian du lịch phía Nam Đà Nẵng.