Xà Phìn mở lối du lịch từ những mái nhà phủ rêu

Mái cọ phủ rêu xanh, những tầng ruộng chuyển vàng và vạt chè Shan tuyết tạo nên vẻ riêng cho Xà Phìn, xã Thanh Thủy, tỉnh Tuyên Quang.

Dưới chân dãy Tây Côn Lĩnh, bản làng của đồng bào Dao đang tìm hướng phát triển du lịch cộng đồng từ chính không gian sinh sống và lao động của người dân. Giữ những nếp nhà, chăm từng thửa ruộng, giới thiệu sản vật cùng văn hóa truyền thống là cách để Xà Phìn mở thêm cơ hội sinh kế, đồng thời gìn giữ những giá trị làm nên sức hút của điểm đến.
Khí hậu mát mẻ, độ ẩm cao nên rêu phát triển mạnh trên những mái nhà lá cọ của người dân nơi đây. Ảnh: Hoàng Hiếu/TTXVN

Nếp nhà và thửa ruộng làm nên điểm đến

Ở Xà Phìn, mái nhà và ruộng lúa nằm gần nhau trong một không gian đan xen giữa cây xanh, nương chè và núi rừng. Đường lên thôn men theo sườn núi, qua những khoảng ruộng xếp tầng rồi dẫn tới các nếp nhà sàn. Vào mùa lúa chín, sắc vàng làm nổi rõ đường cong của bờ ruộng, còn màu rêu trên mái cọ đem đến vẻ trầm dịu. Cảnh quan ấy gợi cho người đến thăm cảm giác gần gũi với một bản làng vẫn giữ nhịp sống gắn bó với đất đai.

Theo ông Phan Ngọc Thắng, Phó Chủ tịch UBND xã Thanh Thủy, Xà Phìn có 54 hộ với 270 nhân khẩu, đều là đồng bào Dao; trong thôn có 11 ngôi nhà mái rêu. Những ngôi nhà được lợp bằng lá cọ, qua thời gian chịu tác động của mưa, sương và độ ẩm vùng núi, rêu bám tự nhiên trên mái. Vật liệu truyền thống cùng điều kiện khí hậu đã tạo nên nét kiến trúc riêng, khiến những ngôi nhà vốn phục vụ đời sống thường ngày trở thành hình ảnh đặc trưng của Xà Phìn.
Những ngôi nhà mái cọ phủ rêu là điểm nhấn nơi đây. Ảnh: Hoàng Hiếu/TTXVN

Ngôi nhà của gia đình ông Đặng Văn Háu là một trong những nếp nhà mái rêu ấy. Cũng như nhiều hộ trong thôn, gia đình ông gắn bó với công việc đồng áng. Mái nhà phủ rêu và ruộng lúa bên cạnh cùng hiện diện trong cuộc sống của người dân, mang đến chất liệu để giới thiệu với khách phương xa về cách dựng nhà, làm ruộng và thích nghi với thiên nhiên. Từ một ngôi nhà cụ thể, câu chuyện về điểm đến có thể mở rộng tới đời sống của cả cộng đồng.

Xà Phìn có 28 ha ruộng bậc thang. Theo độ dốc của địa hình, các thửa ruộng nối nhau, có nơi mở rộng thành những khoảng vàng trên triền đồi, có nơi thu lại thành dải hẹp men quanh sườn núi. Từng bờ ruộng, lối dẫn nước là kết quả của quá trình khai đất và canh tác qua nhiều thế hệ. Bởi vậy, khi giới thiệu cảnh quan mùa vàng, cũng là lúc người dân có thể kể về công sức giữ đất, giữ nước và chăm sóc cây lúa trên địa hình vùng cao.
Một homestay mái rêu nằm hài hòa bên ruộng bậc thang xanh ngắt tại thôn Xà Phìn. Ảnh: Hoàng Hiếu/TTXVN

Sự gần gũi giữa nhà ở và ruộng bậc thang tạo điều kiện để du khách tìm hiểu bản làng qua những cuộc đi bộ, những lần trò chuyện với chủ nhà. Một số gia đình đã đón khách lưu trú trong nhà sàn, giới thiệu món ăn địa phương và chè Shan tuyết. Từ đó, chuyến tham quan có thể kéo dài thành một kỳ nghỉ, với thời gian dành cho tìm hiểu nếp sống, thưởng thức sản vật và cảm nhận cảnh sắc ở những thời điểm khác nhau trong ngày. Đây là hướng khai thác phù hợp với những giá trị sẵn có của Xà Phìn.

Bên cạnh mái rêu và ruộng lúa, rừng chè Shan tuyết cổ thụ, rừng thảo quả, thác Hươu, khu nuôi cá tầm cùng văn hóa Dao góp phần làm phong phú trải nghiệm. Những công đoạn chế biến chè, món ăn truyền thống, trang phục và hát Páo Dung đều có thể trở thành nội dung giới thiệu với du khách. Muốn phát huy những chất liệu ấy, người dân cần có vai trò trực tiếp trong việc kể chuyện, hướng dẫn và cung cấp dịch vụ, để nét riêng của bản làng được thể hiện từ chính hiểu biết của cộng đồng.

Để người dân có thêm sinh kế từ bản làng

Theo kế hoạch tổ chức Lễ hội “Mùa vàng – Làng nhà rêu” Xà Phìn năm 2026, địa phương dự kiến dành ngày 10/10 cho các hoạt động giới thiệu cảnh quan, sản vật và văn hóa Dao. Hội thi gặt lúa truyền thống, giã bánh dày, thi ẩm thực và sao chè Shan tuyết đưa những công việc quen thuộc vào không gian giao lưu. Qua đó, khách đến thăm có cơ hội tìm hiểu quá trình làm ra hạt thóc, chén trà hay món ăn, còn người dân có dịp giới thiệu kỹ năng và kinh nghiệm được gìn giữ trong gia đình.
Những ngôi nhà mái cọ phủ rêu phong là điểm nhấn cho du khách tìm đến du lịch, khám phá tại thôn Xà Phìn, dãy Tây Côn Lĩnh. Ảnh: Hoàng Hiếu/TTXVN

Chương trình dự kiến bố trí 12 gian hàng trưng bày sản phẩm nông nghiệp, OCOP và sản phẩm thủ công truyền thống, khuyến khích hợp tác xã, tổ hợp tác, hộ kinh doanh, hộ gia đình tham gia. Các tuyến tham quan kết nối nhà sàn mái rêu với ruộng bậc thang, rừng chè và những điểm cảnh quan quanh thôn. Không gian tranh nghệ thuật về Xà Phìn dự kiến được giới thiệu từ ngày 10 đến 18/10, mở thêm một cách quảng bá bản làng thông qua hình ảnh thiên nhiên, đời sống và văn hóa.

Ông Phan Ngọc Thắng cho biết, địa phương mong muốn qua lễ hội, du khách biết đến Xà Phìn nhiều hơn và dành thời gian trải nghiệm đời sống của đồng bào Dao. Xã định hướng phát triển du lịch cộng đồng dựa vào nhà sàn mái rêu, ruộng bậc thang, chè Shan tuyết, ẩm thực và văn hóa truyền thống. Khi khách lưu lại lâu hơn, sử dụng dịch vụ và mua sản phẩm địa phương, người dân có thêm nguồn thu để chăm chút ngôi nhà, tiếp tục canh tác và gìn giữ cảnh quan.

Để chuẩn bị đón khách, kế hoạch đặt ra việc vận động các gia đình chỉnh trang nhà cửa, sân vườn, đường làng, ngõ xóm; bố trí tuyến tham quan, biển chỉ dẫn, nhà vệ sinh và điểm tập kết rác. Các cơ sở kinh doanh được yêu cầu công khai giá, bảo đảm chất lượng hàng hóa, dịch vụ và giới thiệu trung thực về sản phẩm. Việc ưu tiên tre, nứa, rơm, hoa địa phương trong trang trí cũng cho thấy cách tổ chức hướng tới sự hài hòa với không gian bản làng, đồng thời chú trọng những điều kiện thiết thực cho người đến thăm.

Khí hậu mát mẻ, độ ẩm cao nên rêu phát triển mạnh trên những mái nhà lá cọ của người dân nơi đây. Ảnh: Hoàng Hiếu/TTXVN

Từ kế hoạch lễ hội, yêu cầu gìn giữ nét riêng cần được tiếp nối trong quá trình phát triển dịch vụ. Một ngôi nhà sàn đón khách vẫn cần giữ được sự thân thuộc của nơi ở; hoạt động giới thiệu văn hóa cần tôn trọng phong tục của cộng đồng; những thửa ruộng cần tiếp tục được canh tác qua từng mùa. Nguồn thu từ du lịch, nếu gắn với công sức chăm sóc cảnh quan và gìn giữ văn hóa, sẽ tạo thêm lý do để người dân bền lòng với những giá trị đã làm nên tên tuổi Xà Phìn.

Mùa vàng đem đến dịp để bản làng giới thiệu mình với khách phương xa, còn mái rêu, nương chè và văn hóa Dao tạo nền tảng cho những hành trình ở các mùa khác trong năm. Phía sau một bức ảnh đẹp là mái nhà có người gìn giữ, thửa ruộng có người vun trồng, chén trà có bàn tay chế biến. Khi những giá trị ấy được trân trọng và mang lại sinh kế, con đường du lịch của Xà Phìn sẽ được nuôi dưỡng từ chính cuộc sống dưới những mái rêu xanh.