Triển vọng Saudi Arabia trở thành nhân tố then chốt trong cuộc đua đất hiếm

Saudi Arabia tuyên bố sở hữu trữ lượng khoáng sản trị giá khoảng 2.500 tỷ USD.

Trung tâm Công nghiệp Jubail ở tỉnh phía Đông Saudi Arabia. Vương quốc này đang đầu tư mạnh vào hoạt động khai thác thăm dò các khoáng sản quan trọng và hiếm. Ảnh: AFP/Getty Images

Khoáng sản đất hiếm một lần nữa trở thành tâm điểm chú ý khi ngày 21/1, Tổng thống Donald Trump tuyên bố Mỹ đã đạt được thỏa thuận về một thương vụ tiềm năng liên quan đến Greenland, trong đó bao gồm quyền khai thác các khoáng sản này.

Các kim loại đất hiếm và khoáng sản thiết yếu là nền tảng của nhiều công nghệ then chốt, thúc đẩy quá trình chuyển đổi năng lượng sạch, trí tuệ nhân tạo (AI), các thiết bị quân sự tiên tiến và nhiều lĩnh vực khác. Tuy nhiên, hoạt động sản xuất các loại khoáng sản này hiện chủ yếu do Trung Quốc thống trị. Theo Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), Trung Quốc kiểm soát hơn 90% sản lượng đất hiếm tinh chế toàn cầu và hơn 60% sản lượng khai thác đất hiếm.

Phát biểu với CNN tại Diễn đàn Khoáng sản Tương lai ở Riyadh (Saudi Arabia) hồi tuần trước, bà Abigail Hunter, Giám đốc điều hành tổ chức phi chính phủ Trung tâm Khoáng sản tại SAFE (Bảo đảm Năng lượng Tương lai của Mỹ), mô tả Trung Quốc đang “bỏ xa Mỹ hàng vạn dặm”, nhờ hàng thập kỷ đầu tư chiến lược, các dự án do nhà nước hậu thuẫn, sự phối hợp chặt chẽ với khu vực tư nhân cũng như các khoản đầu tư quốc tế.

Trong bối cảnh đó, Saudi Arabia đang đẩy mạnh phát triển ngành khoáng sản nhằm giảm phụ thuộc vào dầu mỏ và gia tăng ảnh hưởng địa chính trị. Quốc gia này tuyên bố sở hữu trữ lượng khoáng sản trị giá khoảng 2.500 tỷ USD.

Nguồn tài nguyên khổng lồ này bao gồm vàng, kẽm, đồng và lithium, đồng thời có cả các mỏ đất hiếm như dysprosium, terbium, neodymium và praseodymium – những vật liệu được sử dụng trong nhiều lĩnh vực, từ ô tô điện, tua-bin gió cho tới điện toán tốc độ cao.

Theo S&P Global, ngân sách dành cho thăm dò khai thác khoáng sản của Saudi Arabia đã tăng 595% trong giai đoạn từ năm 2021 đến năm 2025. Việc cấp phép các địa điểm khai thác mới cho các công ty trong nước và quốc tế cũng đang được đẩy mạnh.

Tuy nhiên, thăm dò là một chuyện, còn đưa sản phẩm ra thị trường lại là chuyện khác. “Thực tế là khai thác mỏ là một cuộc chơi dài hạn. Phải mất từ ba đến năm năm để xây dựng một nhà máy chế biến. Ở một số khu vực, con số này có thể lên tới 29 năm”, bà Hunter chỉ ra những thách thức mà Saudi Arabia phải đối mặt.

Để rút ngắn khoảng cách, quốc gia này đang cắt giảm các thủ tục hành chính rườm rà, giảm thuế suất cho đầu tư khai thác mỏ và dự định chi mạnh tay nhằm bắt kịp những quốc gia đã có vị thế vững chắc trong ngành. Tại Diễn đàn Khoáng sản Tương lai, công ty khai thác mỏ thuộc sở hữu nhà nước Maaden tuyên bố sẽ đầu tư 110 tỷ USD vào lĩnh vực kim loại và khai thác mỏ trong thập kỷ tới, bao gồm cả việc thiết lập các quan hệ đối tác quốc tế và thu hút nhân tài. “Chúng tôi đủ khiêm tốn để nhận ra rằng chúng tôi không thể làm điều đó một mình”, Giám đốc điều hành Maaden, ông Bob Wilt, phát biểu tại sự kiện.

Rõ ràng, giá trị khoáng sản của Saudi Arabia hiện vẫn còn nhỏ bé so với giá trị dầu mỏ – lĩnh vực giúp quốc gia này sở hữu trữ lượng dầu lớn thứ hai thế giới . Dù vậy, có nhiều động lực thúc đẩy Riyadh đầu tư mạnh mẽ vào ngành khoáng sản.

Theo Kế hoạch Tầm nhìn 2030, Saudi Arabia đặt mục tiêu đa dạng hóa nền kinh tế và coi khai thác mỏ là một trụ cột chính. Chiến lược này không chỉ dừng lại ở việc khai thác tài nguyên mà còn hướng tới xây dựng chuỗi cung ứng cho các ngành công nghiệp trong nước, chẳng hạn như sản xuất xe điện.

Các chuyên gia nhận định, cơ sở hạ tầng ngày càng hoàn thiện của Saudi Arabia cũng có thể giúp nước này trở thành một trung tâm khu vực về tinh chế các khoáng sản quan trọng được khai thác tại những quốc gia khác. “Nhìn về phía Nam bán cầu và hợp tác với các nước châu Phi… về mặt hậu cần, việc chúng ta có thể chế biến nhiều khoáng sản hơn tại đây là rất hợp lý”, bà Hunter lý giải.

Tham vọng của Saudi Arabia đã thu hút sự quan tâm đặc biệt từ Mỹ. Trước đây, sau khi khai thác các loại đất hiếm nặng trong nước, Mỹ thường gửi nguyên liệu sang Trung Quốc để tinh chế. Tuy nhiên, năm ngoái, Trung Quốc đã siết chặt kiểm soát xuất khẩu đối với các loại đất hiếm nặng, trong đó nhiều loại có ứng dụng quân sự.

Tháng 11/2025, trong chuyến thăm cấp nhà nước tới Washington, Saudi Arabia tuyên bố sẽ đầu tư gần 1.000 tỷ USD vào cơ sở hạ tầng, công nghệ và công nghiệp của Mỹ. Một phần trong thỏa thuận này bao gồm hợp tác song phương về khoáng sản. Theo đó, công ty MP Materials của Mỹ, được Lầu Năm Góc hậu thuẫn, sẽ hợp tác với Maaden và Bộ Quốc phòng Mỹ để xây dựng một nhà máy lọc mới tại quốc gia Tây Á này, trong đó MP Materials và Bộ Quốc phòng Mỹ sẽ sở hữu 49% cổ phần.

Bà Melissa Sanderson, đồng Chủ tịch tổ chức nghiên cứu Viện Khoáng sản Quan trọng cho rằng lợi thế lớn nhất của Saudi Arabia với tư cách là một trung tâm chế biến nằm ở “nguồn năng lượng dồi dào và ổn định”, cùng với chuyên môn của tập đoàn năng lượng nhà nước Aramco. Theo bà, những yếu tố này “có khả năng giúp Saudi Arabia thay thế Trung Quốc trở thành nhà chế biến có chi phí thấp hơn và thân thiện với môi trường”.

Tuy vậy, bà Sanderson cũng cảnh báo quá trình chuyển mình thành trung tâm khai thác và chế biến khoáng sản của Saudi Arabia có thể không hoàn toàn suôn sẻ. Bất ổn tại Trung Đông vẫn là một thách thức lớn, bên cạnh những phức tạp trong quan hệ ngoại giao giữa Riyadh và các quốc gia châu Phi giàu khoáng sản. Dẫu vậy, bà cho rằng vương quốc này cũng có thể hướng tới hợp tác với các quốc gia Trung Á, nơi sở hữu những mỏ khoáng sản đáng kể.