EU đạt mốc năng lượng sạch kỷ lục song hạ tầng truyền tải là điểm nghẽn

Theo Euronews ngày 22/1, năm 2025 đánh dấu lần đầu điện gió và điện mặt trời sản xuất nhiều điện hơn nhiên liệu hóa thạch tại Liên minh châu Âu (EU), song các chuyên gia cảnh báo lưới điện lỗi thời đang trở thành điểm nghẽn, có thể làm chậm quá trình chuyển đổi năng lượng.

Nhân viên kỹ thuật làm việc tại nhà máy năng lượng mặt trời nổi đầu tiên tại thành phố miền Đông Nam Piolenc, Pháp. Ảnh minh họa: AFP/TTXVN

Theo báo cáo mới công bố của tổ chức nghiên cứu về năng lượng Ember, năng lượng tái tạo đã cung cấp gần một nửa tổng sản lượng điện của EU trong năm qua, bất chấp sản lượng thủy điện sụt giảm và khí đốt tăng trở lại. Riêng điện gió và điện mặt trời chiếm kỷ lục 30% tổng sản lượng điện, lần đầu vượt nhiên liệu hóa thạch với chênh lệch khoảng một điểm phần trăm.

Báo cáo đánh giá đây là “một khoảnh khắc mang tính bước ngoặt”, phản ánh tốc độ chuyển đổi nhanh chóng của hệ thống điện EU. Trong khi đó, than đá tiếp tục suy giảm mạnh, chỉ còn chiếm 9,2% sản lượng điện, mức thấp nhất từng được ghi nhận. Tại 19 quốc gia thành viên, tỷ trọng điện than hiện đã xuống dưới 5%.

Trong thập kỷ qua, cắt giảm than đá không làm gia tăng tương ứng các nguồn nhiên liệu hóa thạch khác. Tuy nhiên, năm 2025 chứng kiến sản lượng điện khí đốt tăng 8% so với năm trước, chủ yếu do thủy điện giảm 12% vì thời tiết nắng nóng kéo dài và lượng mưa thấp. Điện gió cũng giảm nhẹ 2%, được cho là do điều kiện gió kém thuận lợi hơn so với đầu năm 2024, dù vẫn là nguồn tái tạo lớn thứ hai trong hệ thống.

Tính trong vòng 5 năm, tỷ trọng điện từ nhiên liệu hóa thạch tại EU đã giảm từ 36,7% xuống còn 29%, cho thấy xu hướng dài hạn đang nghiêng rõ rệt về phía năng lượng sạch.

Ở cấp độ quốc gia, không phải toàn bộ 27 thành viên đều đạt được cột mốc này. Chỉ 14 nước sản xuất nhiều điện từ gió và mặt trời hơn từ nhiên liệu hóa thạch trong năm 2025. Trong khi đó, các quốc gia như Estonia, Bulgaria, Hy Lạp, Ireland, Italy, Ba Lan và Cộng hòa Séc vẫn phụ thuộc nhiều hơn vào điện hóa thạch, dù một số nước được đánh giá là đang tiến sát ngưỡng chuyển đổi nhờ tăng trưởng mạnh của điện mặt trời.

Thụy Điển tiếp tục là nước đi đầu, đã vượt mốc này từ năm 2010. Luxembourg đạt được vào năm 2017, còn Phần Lan và Litva theo sau vào năm 2022. Đức và Hungary chính thức gia nhập nhóm trong năm 2024.

Bà Beatrice Petrovich, tác giả bản báo cáo, nhận định cột mốc này cho thấy EU đang tiến rất nhanh tới một hệ thống điện dựa trên gió và mặt trời. Theo bà, trong bối cảnh phụ thuộc nhiên liệu hóa thạch làm gia tăng bất ổn địa chính trị, việc chuyển đổi sang năng lượng sạch ngày càng mang ý nghĩa chiến lược.

Động lực lớn nhất của làn sóng tăng trưởng này đến từ điện mặt trời. Sản lượng điện mặt trời của EU đã tăng hơn 20% trong năm thứ tư liên tiếp, đạt 369 TWh trong năm 2025, tương đương với mức tăng nhu cầu điện toàn cầu trong nửa đầu năm. Nhiều nghiên cứu cho thấy điện mặt trời hiện là nguồn điện rẻ nhất thế giới, ngay cả tại những quốc gia không có nhiều nắng.

Tuy nhiên, thách thức lớn nhất không nằm ở khâu sản xuất mà ở hạ tầng truyền tải. Lưới điện EU vốn được thiết kế cho các nhà máy than và khí đốt đặt gần trung tâm tiêu thụ, trong khi các trang trại gió và mặt trời thường nằm ở khu vực xa xôi. Điều này khiến việc đưa điện sạch tới người dùng gặp nhiều hạn chế.

Thực tế, đã có những thời điểm Ba Lan không thể tiếp nhận hết lượng điện mặt trời sản xuất ra, buộc phải cắt giảm công suất. Trên toàn châu Âu, chi phí quản lý tắc nghẽn lưới điện năm 2024 đã lên tới gần 9 tỷ euro, trong khi khoảng 72 TWh điện, chủ yếu là năng lượng tái tạo, bị cắt giảm, tương đương mức tiêu thụ điện hàng năm của Áo.

Ủy viên năng lượng EU Kadri Simson từng cảnh báo các mục tiêu năng lượng tái tạo đến năm 2030 sẽ không thể đạt được nếu lưới điện không được nâng cấp nhanh chóng. Ủy ban châu Âu ước tính khối này cần đầu tư khoảng 584 tỷ euro mỗi năm cho hạ tầng lưới điện đến năm 2030.

Một báo cáo năm 2025 của Tổ chức Aurora Energy Research cũng cho rằng lưới điện đang trở thành “nút thắt” lớn nhất trên con đường hướng tới phát thải ròng bằng 0 của châu Âu. Theo các chuyên gia, công nghệ đã sẵn sàng, nhưng vấn đề nằm ở tốc độ triển khai và quy mô đầu tư.