Thỏa thuận Greenland có thể tác động thế nào tới thượng đỉnh Mỹ – Trung?

Tuyên bố của Tổng thống Mỹ Donald Trump về thỏa thuận kiểm soát an ninh tại Greenland được giới phân tích Trung Quốc xem là bước đi nhằm gia tăng lợi thế đàm phán trước cuộc gặp Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình, song có thể làm suy giảm lòng tin giữa các cường quốc.

Quốc kỳ của Mỹ và Trung Quốc. Ảnh minh họa: AFP/TTXVN (Không được phép chia sẻ, sử dụng bởi bên thứ ba)

Theo báo Bưu điện Hoa Nam buổi sáng (SCMP), Tổng thống Mỹ Donald Trump ngày 18/9 tuyên bố Washington đã đạt thỏa thuận với Đan Mạch và Greenland, trao cho Mỹ quyền kiểm soát lâu dài đối với các vấn đề an ninh tại hòn đảo ở Bắc Cực.

Ông Trump gọi đây là thỏa thuận có hiệu lực vô thời hạn, đồng thời khẳng định từ nay không một đối thủ nào của Mỹ được phép đặt căn cứ, triển khai lực lượng quân sự hoặc thực hiện các khoản đầu tư nhạy cảm tại Greenland nếu chưa có sự chấp thuận bằng văn bản của Washington.

Nhà lãnh đạo Mỹ không nêu đích danh quốc gia nào. Tuy nhiên, truyền thông Mỹ dẫn lời một quan chức Bộ Ngoại giao cho biết thỏa thuận cấm mọi căn cứ hoặc sự hiện diện quân sự của các nước ngoài NATO, đồng thời thiết lập cơ chế rà soát chủ yếu hướng tới Trung Quốc và Nga.

Tăng lợi thế trước thượng đỉnh Mỹ – Trung

Tuyên bố được đưa ra chỉ vài ngày trước chuyến thăm cấp nhà nước của Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình tới Washington. Một số học giả Trung Quốc cho rằng thời điểm công bố cho thấy chính quyền ông Trump muốn có thêm lợi thế trước cuộc gặp quan trọng này.

Ông Wang Yiwei, Giám đốc Viện Các vấn đề quốc tế thuộc Đại học Nhân dân Trung Quốc, nhận định Washington lựa chọn thời điểm hiện nay nhằm tăng thêm công cụ mặc cả trong các cuộc trao đổi Mỹ – Trung vào tuần tới.

Theo ông Wang, tham vọng kiểm soát hành lang chiến lược tại Bắc Cực phản ánh tư duy địa chính trị tương tự mong muốn kiểm soát Kênh đào Panama của chính quyền ông Trump.

Tuy nhiên, học giả này cho rằng việc ngăn Greenland rơi vào tay Trung Quốc hoặc Nga chủ yếu là lý do được Washington đưa ra để biện minh cho động thái trên. Trên thực tế, Trung Quốc gần như không có hiện diện đáng kể tại Greenland và các kế hoạch đầu tư trước đây đều không thành hiện thực.

Khoảng một thập niên trước, một số doanh nghiệp Trung Quốc từng quan tâm đến tài nguyên khoáng sản của Greenland và ký các thỏa thuận ban đầu, nhưng không dự án nào tiến tới khai thác thương mại.

Một báo cáo nghiên cứu về Bắc Cực công bố năm ngoái cho biết tình trạng thiếu cơ sở hạ tầng cùng điều kiện băng giá khắc nghiệt khiến hoạt động khai khoáng quy mô lớn không bảo đảm hiệu quả kinh tế. Những trở ngại này đã khiến các doanh nghiệp Trung Quốc mất dần hứng thú, ngay cả trước khi Mỹ bắt đầu tìm cách hạn chế ảnh hưởng của Bắc Kinh tại Greenland.

Các kế hoạch đầu tư hạ tầng cũng gặp trở ngại tương tự. Năm 2018, đề xuất của Trung Quốc về hỗ trợ mở rộng và kéo dài đường băng tại Greenland được cho là đã bị Đan Mạch ngăn chặn sau khi Mỹ bày tỏ lo ngại về an ninh.

Nguy cơ ảnh hưởng lòng tin giữa các cường quốc

Ông Wang Yong, Giám đốc Trung tâm Kinh tế chính trị quốc tế thuộc Đại học Bắc Kinh, cho rằng thỏa thuận sẽ không làm đổ vỡ cuộc gặp giữa lãnh đạo Mỹ và Trung Quốc, nhưng chắc chắn gây tác động tiêu cực tới lòng tin chiến lược giữa hai nước.

Theo ông, thông báo về Greenland còn phục vụ các tính toán chính trị trong nước của chính quyền ông Trump, trong bối cảnh Mỹ chuẩn bị tổ chức bầu cử giữa kỳ vào tháng 11.

Ông Wang cho rằng Bắc Kinh cần tiếp tục bảo vệ quyền lợi hợp pháp trong hoạt động hàng hải và nghiên cứu khoa học, đồng thời phản đối xu hướng nhìn nhận mọi vấn đề tại Bắc Cực dưới góc độ an ninh. Trung Quốc cũng nên tăng cường hợp tác đa phương với các quốc gia Bắc Cực trong những lĩnh vực như biến đổi khí hậu, nghề cá và khoa học vùng cực.

Trong những năm gần đây, hợp tác Trung Quốc – Nga tại Bắc Cực âm thầm được mở rộng. Một hãng vận tải biển Trung Quốc đã khai trương tuyến tàu thường kỳ đầu tiên qua hành lang Bắc Cực vào tháng 8. Hai nước cũng tiến hành cuộc khảo sát băng biển chung đầu tiên tại Bắc Băng Dương, sử dụng tàu phá băng nghiên cứu Tuyết Long 2 của Trung Quốc.