Sốt xuất huyết khó dự báo, không thể phòng bệnh theo cách cũ

Dịch sốt xuất huyết tại Việt Nam thường có chu kỳ bùng phát khoảng 3 năm/ lần, tuy nhiên diễn biến những năm gần đây cho thấy quy luật này đang thay đổi.

Phá vỡ mọi quy luật cũ

Trước những tác động của biến đổi khí hậu và các yếu tố liên quan đến đô thị hóa, các chuyên gia y tế cho biết bệnh sốt xuất huyết đang diễn biến ngày càng khó lường ở Việt Nam. Chỉ riêng trong 5 tháng đầu năm 2026, đã ghi nhận hơn 50.000 ca mắc bệnh, cao gấp 2,5 lần so với cùng kỳ năm ngoái, kèm theo đó là sự gia tăng các ca bệnh nặng cần nhập viện. Do đó, chu kỳ bùng phát dịch bệnh có xu hướng rút ngắn, và bệnh đang ảnh hưởng đến mọi nhóm tuổi và khu vực.

Tại tọa đàm “Sốt xuất huyết Dengue: Những diễn biến khó lường tại Việt Nam” nhân Ngày ASEAN phòng chống sốt xuất huyết Dengue (15/6) do Báo Sức khỏe & Đời sống phối hợp cùng Công ty TNHH Dược phẩm Takeda Việt Nam tổ chức, TS. Angela Pratt – Trưởng Đại diện Tổ chức Y tế thế giới tại Việt Nam cho biết, 3 yếu tố chính dẫn đến sự thay đổi lớn này là: biến đổi khí hậu tạo điều kiện cho muỗi vằn Aedes aegypti sinh sôi; đô thị hóa nhanh với hạ tầng chưa đồng bộ tại các khu dân cư đông đúc và dịch bệnh ngày càng khó dự báo, khiến hệ thống y tế gặp nhiều khó khăn trong việc chuẩn bị và chủ động ứng phó.

Các chuyên gia trao đổi tại tọa đàm

Đáng chú ý, dịch bệnh hiện không còn diễn biến theo quy luật quen thuộc. Nếu trước đây số ca thường giảm vào cuối năm, thì năm 2025 tình trạng này không xảy ra, khi tháng 11 và 12 vẫn ghi nhận số mắc cao. Bước sang năm 2026, thời tiết nóng ẩm, mưa kéo dài tạo điều kiện thuận lợi cho muỗi truyền bệnh sinh sôi, khiến số ca mắc tăng mạnh.

Trong nhiều thập kỷ qua, công tác phòng, chống sốt xuất huyết Dengue chủ yếu dựa trên các biện pháp kiểm soát muỗi truyền bệnh, loại bỏ nơi sinh sản của muỗi và tăng cường giám sát dịch tễ. Đây vẫn là những giải pháp nền tảng, giữ vai trò quan trọng trong chiến lược phòng dịch.

Tuy nhiên, sự xuất hiện của các công cụ mới đang mở ra thêm nhiều hướng tiếp cận. Theo TS Angela Pratt, công nghệ và trí tuệ nhân tạo đang được ứng dụng nhằm nâng cao khả năng dự báo xu hướng lây truyền, qua đó giúp ngành y tế chủ động hơn trong giám sát, cảnh báo và ứng phó với dịch bệnh. Cùng đó, vaccine phòng sốt xuất huyết là công cụ dự phòng mới, góp phần giảm nguy cơ mắc bệnh và hạn chế các trường hợp chuyển nặng.

Cảnh báo tâm lý chủ quan

Các chuyên gia cảnh báo, sốt xuất huyết hiện đã không còn là bệnh tập trung chủ yếu ở trẻ em. PGS.TS.BS Nguyễn Thanh Hùng – Phó Chủ tịch Hội Nhi khoa Việt Nam cho biết, hơn 10 năm trước, tại khu vực phía Nam, trẻ dưới 15 tuổi chiếm khoảng 60-70% số ca mắc. Tuy nhiên hiện nay, tỷ lệ mắc bệnh giữa trẻ em và người lớn gần như ngang nhau.

“Điều đó có nghĩa là bất kỳ thành viên nào trong gia đình cũng có thể mắc sốt xuất huyết”, PGS.TS.BS Nguyễn Thanh Hùng nhấn mạnh.

Theo ông Hùng, rào cản lớn trong phòng, chống sốt xuất huyết hiện nay là tâm lý chủ quan. Không ít người vẫn xem đây là bệnh thông thường, tự mua thuốc điều trị tại nhà hoặc bỏ qua việc tái khám khi thấy triệu chứng thuyên giảm. Trong khi đó, giai đoạn nguy hiểm nhất của bệnh thường xuất hiện từ ngày thứ 3 đến ngày thứ 5, thời điểm người bệnh có thể đã hạ sốt nhưng nguy cơ biến chứng lại tăng cao.

Ở giai đoạn này, bệnh nhân có thể rơi vào tình trạng sốc sốt xuất huyết, xuất huyết nặng hoặc suy đa cơ quan. Nhiều trường hợp nhập viện muộn khiến quá trình điều trị trở nên khó khăn, thậm chí không thể cứu sống.

Bên cạnh nguy cơ tử vong, các ca sốt xuất huyết nặng còn có thể để lại di chứng kéo dài như suy giảm trí nhớ, mất tập trung, mất ngủ, trầm cảm, rụng tóc hoặc rối loạn thị lực. Gánh nặng chi phí điều trị cũng rất lớn. Với những bệnh nhân nặng phải lọc máu, thở máy, chi phí có thể lên tới hàng trăm triệu đồng, cá biệt từ 500-600 triệu đồng.

Bệnh nhân mắc sốt xuất huyết điều trị tại Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới Trung ương – Ảnh: BVCC

Theo ThS.BS Võ Hải Sơn, Phó Cục trưởng Cục Phòng bệnh, Bộ Y tế, diễn biến sốt xuất huyết hiện đã khác nhiều so với quy luật thường thấy trước đây. Năm 2025, số ca mắc vẫn duy trì ở mức cao ngay cả trong những tháng cuối năm, thay vì giảm rõ rệt theo chu kỳ mùa dịch. Sang đầu năm 2026, thời tiết nóng ẩm, mưa kéo dài xen kẽ tiếp tục tạo điều kiện thuận lợi để muỗi truyền bệnh phát triển. Đáng chú ý, tuýp huyết thanh DENV-2 đang chiếm ưu thế, làm tăng nguy cơ xuất hiện các trường hợp bệnh nặng.

Điều này cho thấy sốt xuất huyết không còn là nguy cơ mang tính thời điểm mà đã trở thành thách thức y tế công cộng cần được theo dõi thường xuyên, chủ động phòng ngừa từ sớm và xử lý quyết liệt ngay tại cộng đồng.

ThS.BS Võ Hải Sơn thông tin thêm, với sự hỗ trợ của các tổ chức quốc tế và doanh nghiệp, ngành y tế đang nghiên cứu triển khai thí điểm tiêm vaccine phòng sốt xuất huyết tại một số địa bàn. Đây sẽ là cơ sở quan trọng để đánh giá hiệu quả, tính phù hợp và khả năng mở rộng trước khi xem xét đưa vaccine này vào chương trình tiêm chủng mở rộng.

Song song đó, ngành y tế tiếp tục tăng cường các biện pháp kiểm soát muỗi truyền bệnh, đẩy mạnh truyền thông phòng bệnh, nâng cao năng lực điều trị tại các tuyến y tế và từng bước ứng dụng dữ liệu về môi trường, thời tiết nhằm cảnh báo sớm nguy cơ dịch.

Theo Tổ chức Y tế thế giới (WHO), sốt xuất huyết Dengue hiện nằm trong nhóm 10 mối đe dọa hàng đầu đối với sức khỏe cộng đồng toàn cầu. Trong giai đoạn 2010-2019, số ca mắc trên thế giới tăng gấp 10 lần, phản ánh tốc độ lây lan ngày càng nhanh của căn bệnh này. Tại Việt Nam, dịch bệnh đã xuất hiện ở hầu hết các địa phương. Đặc biệt, những khu vực trước đây có tỷ lệ mắc thấp như nhiều tỉnh phía Bắc nay đang ghi nhận số ca tăng đáng kể. Đợt bùng phát năm 2022 từng khiến nhiều bệnh viện quá tải với hàng trăm trường hợp nặng…