Những tấm khiên bảo vệ nguồn nước ngọt quý giá trước biến đổi khí hậu – Bài 2: Xây dựng lá chắn
Với tư cách là cơ quan hoạch định chính sách hàng đầu, chính phủ có vai trò đa diện trong việc giải quyết các tác động của biến đổi khí hậu đối với tài nguyên nước.
Vấn đề nhãn t.iền
Hồ chứa nước cạn kiệt tại thị trấn Usme ở Bogota, Colombia ngày 8/4. Ảnh: Getty Images
Mùa hè sắp đến gần, nhiều chính phủ trên khắp thế giới đã rốt ráo tìm hướng đi giải quyết tình trạng thiếu nước trước mắt và cả trong tương lai.
Từ sáng 15/4, thủ đô Bogota của Colombia buộc phải triển khai biện pháp phân phối nước luân phiên theo khu vực, bởi một số hồ chứa đã hạ xuống với mức thấp chưa từng có. Bogotá và hàng chục thị trấn xung quanh được chia thành 9 khu vực với nước sinh hoạt bị cắt trong 24 giờ ở mỗi khu vực theo chu kỳ 10 ngày một lần. Điều này sẽ ảnh hưởng đến khoảng 9 triệu người.
Khủng hoảng nước tại các thành phố ở Mỹ Latinh không phải là mới. Thủ đô Mexico cũng có nguy cơ cạn nước do tác động phối hợp của biến đổi khí hậu, El Nino… Và việc phân phối nước luân phiên như ở Bogota chỉ là biện pháp tạm thời. Bộ trưởng Môi trường Colombia Susana Muhamad đã đề nghị chính quyền Bogota soạn thảo các kế hoạch dài hạn nhằm giải quyết nguồn cung cấp nước đang cạn kiệt.
Trong thời gian qua, chính phủ nhiều quốc gia trên thế giới đã dành nguồn lực để nghiên cứu, triển khai các giải pháp nhằm nhằm bảo vệ nguồn nước theo hướng bền vững, lâu dài.
Những lời giải “bền và vững”
Một trong những nhiệm vụ hàng đầu là bảo tồn và phục hồi hệ sinh thái nước ngọt với vùng đất ngập nước, rừng ngập mặn và rừng, có khả năng lọc nước tự nhiên và đóng vai trò quan trọng trong việc bổ sung nguồn nước ngầm. Tính đến nay, đã có 46 quốc gia tham gia Freshwater Challenge – mục tiêu đầy tham vọng nhằm khôi phục hơn 300.000 km sông ngòi và 350 triệu ha đất ngập nước vào năm 2030. Freshwater Challenge đã ra mắt tại Hội nghị Nước LHQ ở New York (Mỹ) vào tháng 3/2023.
Ngoài ra, cần linh hoạt sử dụng công nghệ và pháp lý để quản lý tài nguyên nước hiệu quả, công bằng hơn. Yếu tố này đã được quan tâm đặc biệt ở Việt Nam. Ngày 6/2, Phó Thủ tướng Chính phủ Trần Hồng Hà ký Quyết định số 161/QĐ-TTg phê duyệt kế hoạch thực hiện Quy hoạch tài nguyên nước thời kỳ 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050. Trong đó có nêu rõ về nghiên cứu, ứng dụng công nghệ trong quản lý, khai thác, vận hành công trình thủy lợi, công nghệ tưới tiên tiến, tiết kiệm nước để nâng cao hiệu quả sử dụng nước; lập, rà soát, điều chỉnh quy trình vận hành các hồ chứa thủy lợi, hệ thống công trình thủy lợi và công trình thủy lợi khác; thực hiện các giải pháp sử dụng nước tiết kiệm, hiệu quả, giảm tỷ lệ thất thoát trong các hệ thống cấp nước đô thị và nông thôn; thực hiện Đề án chuyển đổi cơ cấu cây trồng nhằm sử dụng nước tiết kiệm, hiệu quả.
Sản xuất và sinh hoạt của người dân nông thôn Cà Mau phụ thuộc vào nước mưa và nước ngầm. Ảnh: Huỳnh Thế Anh /TTXVN
Video đang HOT
Một trong những yếu tố khác cần tập trung là tăng cường khả năng phục hồi nước đô thị. Một số ví dụ bao gồm đảm bảo cung cấp nước ngầm hoặc xây dựng nhà máy khử mặn nước biển để đối phó với thời kỳ khan hiếm nước. Trên thực tế, nhiều quốc gia gặp vấn đề về khan hiếm nước đã xây dựng các nhà máy khử mặn lớn, như Saudi Arabia, Israel, Ấn Độ, Mexico… Ngày càng có nhiều thành phố trên toàn cầu tái chế nước thải thành nước uống, điều mà thủ đô của Namibia đã làm trong nhiều thập niên. Các cơ sở ở Trung Quốc và Mỹ còn linh hoạt biến phụ phẩm từ quá trình xử lý nước thải thành phân bón.
Tình trạng thiếu nước có thể khác nhau đáng kể ở từng khu vực. Nhưng trong một số trường hợp, nó gây ra thiệt hại trên diện rộng, bao gồm cả sức khỏe cộng đồng, phát triển kinh tế và thương mại toàn cầu. Nó cũng có thể thúc đẩy di cư hàng loạt và gây ra xung đột. Do đó, đây không phải là vấn đề chỉ nằm trong phạm vi một quốc gia, và cần có hợp tác quốc tế về quản lý nước, giáo dục và nhận thức cộng đồng về tầm quan trọng của quản lý tài nguyên nước.
Minh chứng cho hướng đi này là Sáng kiến Xúc tác Nước Đô thị do Đức và Hà Lan cùng Liên minh châu Âu (EU) và các đối tác quốc tế khác khởi xướng, đã được thảo luận tại Hội nghị lần thứ 28 Các bên tham gia Công ước khung Liên hợp quốc về biến đổi khí hậu (COP28). Sáng kiến này nhằm tăng cường các tiện ích về nước ở các quốc gia có thu nhập thấp và trung bình qua việc tập hợp một quỹ để hỗ trợ tài chính, kỹ thuật.
Một ví dụ khác về hợp tác xuyên biên giới đảm bảo an ninh nguồn nước là dự án “Thúc đẩy an ninh nguồn nước và môi trường cho các lưu vực sông xuyên biên giới sông Mã, sông Neun, sông Cả và vùng ven biển liên quan” giữa Việt Nam và Lào. Chính phủ Việt Nam và Lào ủng hộ mạnh mẽ dự án này và sẽ hợp tác chặt chẽ với Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế, Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên hợp quốc cùng các đối tác ở hai nước để giải quyết các tác động của biến đổi khí hậu cũng như cải thiện việc quản lý tài nguyên thiên nhiên tại hai lưu vực sông.
Em nhỏ uống nước từ vòi nước công cộng ở Lahore, Pakistan. Ảnh: AFP/TTXVN
Đối với vấn đề xâm nhập mặn, có thể đối phó bằng cách hạn chế khai thác nước bề mặt và nước ngầm, bơm nước đã qua xử lý vào các tầng ngậm nước để tăng lực đẩy nước mặn xâm nhập. Việc xây dựng các đê chắn sóng hoặc duy trì hệ thống cồn cát cũng có thể giúp ngăn nước biển xâm nhập, nhưng chúng chỉ bảo vệ trên bề mặt chứ không phải dưới lòng đất. Bởi vậy, có thể lắp đặt các rào chắn ngầm để ngăn nước mặn sâu hơn vào đất liền.
Nông nghiệp, vốn sử dụng đến 70% lượng nước ngọt hàng năm, cũng là lĩnh vực liên quan chính trong quản lý tài nguyên nước. Cần áp dụng các biện pháp nông nghiệp tiết kiệm nước, chẳng hạn như tưới nhỏ giọt và thu gom nước mưa. Bằng cách áp dụng các công nghệ và phương pháp thực hành mới, người nông dân có thể trở thành tấm gương về sử dụng nước bền vững trong cộng đồng.
Chính bản thân mỗi người dân cũng có thể góp sức trong bảo vệ nguồn nước qua thực hành các biện pháp tiết kiệm nước trong cuộc sống hàng ngày như dùng các thiết bị tiết kiệm nước và khắc phục kịp thời những chỗ rò rỉ.
Ngoài vai trò của chính phủ và người dân, còn có nhiều bên liên quan quan trọng khác có thể đóng góp cho bảo vệ tài nguyên nước trước biển đổi khí hậu, đó là các tổ chức học thuật và nghiên cứu, tổ chức quốc tế, phương tiện truyền thông, tổ chức tài chính…
Tóm lại, biến đổi khí hậu đang có tác động sâu sắc đến tài nguyên nước, kéo theo ảnh hưởng đến sức khỏe con người, phát triển kinh tế và hệ sinh thái. Điều cần thiết là cần nhanh chóng hành động để đối phó những tác động này, bảo vệ chặt chẽ nguồn nước và thúc đẩy một tương lai bền vững cho các thế hệ sau.
Những tấm khiên bảo vệ nguồn nước ngọt quý giá trước biến đổi khí hậu - Bài 1: Cơn khát cận kề
"Mất nửa ngày để đi lấy nước. Cháu không còn thời gian để học", cô gái Suman (18 t.uổi) sống tại làng Rajola, Bundelkhand (Ấn Độ) than phiền.
Người dân lấy nước sinh hoạt tại điểm cấp nước của Chính phủ ở Hyderabad, Ấn Độ, ngày 22/3. Ảnh: AFP/TTXVN
Cả làng chỉ có một cái bơm tay, cách chỗ Suman ở nửa km. Hàng ngày cô phải đi đến đó từ 2 đến 3 lần. Có thời điểm, sau khi Suman chật vật dùng tay bơm gần nửa tiếng đồng hồ, chỉ có ít nước chảy ra. Bởi tình trạng thiếu nước trầm trọng, Suman buộc phải bỏ học từ nhiều năm trước.
Đây là minh chứng cho thấy tác động từ tình trạng thiếu nước lên nhiều mặt của đời sống con người, với biến đổi khí hậu là một trong những tác nhân chính.
Biến đổi khí hậu - kẻ thù của nguồn nước
Nước và biến đổi khí hậu có mối liên hệ chặt chẽ. Hầu hết tác động của biến đổi khí hậu đều liên quan đến nước. Đặc biệt, biến đổi khí hậu đang làm trầm trọng thêm tình trạng khan hiếm nước.
Charles Iceland, giám đốc toàn cầu về nước thuộc Chương trình Thực phẩm, Rừng, Nước và Đại dương của của Viện Tài nguyên thế giới (WRI) đ.ánh giá: "Tác động trực tiếp lớn nhất của biến đổi khí hậu đối với con người trên khắp thế giới chính là nước". Nhà thủy văn học Fred Hattermann tại Viện Nghiên cứu Tác động Khí hậu Potsdam (Đức) phân tích, trước hết, nhiệt độ càng tăng thì nước sẽ bốc hơi càng nhiều.
Đến năm 2050, năm tỷ người, tương đương khoảng 2/3 dân số thế giới, có nguy cơ rơi vào tình trạng thiếu nước ngọt tối thiểu trong một tháng mỗi năm. Đây là dự đoán đáng báo động nằm trong báo cáo năm 2018 của Tổ chức Khí tượng Thế giới (WMO) của Liên hợp quốc.
Theo LHQ, ngay ở thời điểm này, khoảng hai tỷ người trên toàn thế giới không được tiếp cận với nước uống an toàn và khoảng một nửa dân số thế giới phải đối mặt với tình trạng khan hiếm nước nghiêm trọng ít nhất một lần trong năm. Những con số này dự kiến sẽ tăng lên do biến đổi khí hậu và tăng trưởng dân số.
Đáng chú ý, chỉ 0,5% lượng nước trên Trái Đất là nước ngọt có sẵn và có thể sử dụng được. Nguồn cung nước bao gồm nước bề mặt (sông, hồ, hồ chứa) và nước ngầm. Biến đổi khí hậu đang tác động nguy hiểm đến nguồn cung này. Trong hai mươi năm qua, trữ lượng nước trên mặt đất, bao gồm độ ẩm của đất, tuyết và băng, đã giảm với tốc độ 1 cm mỗi năm, gây ra rủi ro lớn cho an ninh nước.
Các chuyên gia của LHQ dự đoán, với mỗi lần tăng nhiệt độ trung bình toàn cầu 1 độ C, nguồn nước tái tạo sẽ giảm 20%.
Trong bối cảnh đó, nhu cầu về nước trên toàn cầu đã tăng gấp đôi kể từ năm 1960. Một phân tích của Viện Tài nguyên Thế giới vào tháng 8/2023 cho thấy 25 quốc gia, trong đó có Ấn Độ, Iran, Mexico và Nam Phi, hiện phải đối mặt với "căng thẳng nước cao độ" hàng năm. Những quốc gia này sử dụng hơn 80% nguồn cung cấp nước tái tạo của họ để phục vụ tưới tiêu, chăn nuôi, công nghiệp và các nhu cầu sinh hoạt khác. Vì vậy, ngay cả một đợt hạn hán ngắn hạn cũng có thể khiến những nơi này đứng trước nguy cơ thiếu nước.
Hậu quả ngoài tầm kiểm soát
Người mẹ cho con nhỏ uống nước tại thị trấn Nyanzale, Bắc Kivu, CHDC Congo. Ảnh: AFP/TTXVN
Biến đổi khí hậu với căng thẳng về nước kéo dài có thể tác động tàn phá đến sức khỏe cộng đồng và phát triển kinh tế. Phần lớn (khoảng 70%) lượng nước ngọt trên thế giới được sử dụng cho nông nghiệp, phần còn lại được phân chia cho mục đích công nghiệp (19%) và sinh hoạt (11%).
Khan hiếm nước thường khiến nông nghiệp lao đao. Do đó, nó đe dọa khả năng tiếp cận lương thực của cộng đồng. Các quốc gia mất an ninh lương thực sẽ phải chiến đấu với nạn đói, trong đó t.rẻ e.m có nguy cơ mắc các bệnh bắt nguồn từ suy dinh dưỡng hoặc các bệnh mãn tính do chế độ ăn, chẳng hạn như tiểu đường.
Nhiệt độ tăng do biến đổi khí hậu khiến nước ấm hơn, "mở đường" cho tảo và vi khuẩn có hại phát triển. Chúng có thể hình thành độc tố gây hại cho con người, động vật và môi trường. Tần suất và độ cực đoan ngày càng tăng của các thảm họa thiên nhiên cũng có thể dẫn đến ô nhiễm nguồn nước. Ví dụ như bão và lũ lụt cuốn theo các chất ô nhiễm và độc hại vào sông, hồ, thấm vào tầng ngậm nước ngầm. Điều này dẫn đến ô nhiễm nguồn nước và g.iết c.hết các loài thủy sản.
Biến đổi khí hậu khiến nước biển dâng cao đi kèm với nguy cơ gia tăng xâm nhập mặn. Uống nước có chứa 2% nước biển có thể làm tăng huyết áp và gây hại cho thận. Nếu nước mặn xâm nhập vào đường ống cung cấp nước, nó có thể ăn mòn đường ống và hình thành các sản phẩm phụ khử trùng độc hại trong các nhà máy xử lý nước. Sản phẩm phụ khử trùng hình thành khi các chất khử trùng phản ứng với thành phần hữu cơ có trong nước.
Xâm nhập mặn còn làm giảm t.uổi thọ của cầu đường và các cơ sở hạ tầng khác. Nó được cho đã góp phần gây ra vụ sập chung cư Champlain Towers South ở Surfside, bang Florida (Mỹ) năm 2021. Xâm nhập mặn còn làm thay đổi hệ sinh thái, tạo ra những khu rừng ma do cây c.hết hàng loạt.
Nông dân cày ruộng trên vùng đất khô cằn ở tỉnh Badghis, Afghanistan. Ảnh: AFP/TTXVN
Tình trạng khan hiếm nước còn gây căng thẳng chính trị. Ví dụ như ở miền Nam nước Đức, tranh chấp pháp lý về nước đã tăng gấp đôi trong hai thập niên qua. Và tại Pháp, căng thẳng giữa các nhà bảo vệ môi trường và nông dân về việc xây dựng các hồ chứa nước vào tháng 3/2023 dẫn đến đụng độ bạo lực. Các hồ chứa này nhằm giúp nông dân đối mặt với điều kiện khô hạn hơn vào mùa hè bằng cách bơm nước ngầm vào mùa đông, rồi dùng chúng để tưới tiêu vào mùa hè. Tuy nhiên, các nhóm hoạt động vì môi trường cho rằng nên thực hiện các bước để cắt giảm lượng nước sử dụng. Đầu năm 2023, một nghiên cứu sử dụng dữ liệu vệ tinh cho thấy châu Âu đã phải chịu hạn hán nghiêm trọng kể từ năm 2018. Nhiệt độ tăng do biến đổi khí hậu gây khó khăn cho khả năng phục hồi, khiến Lục địa già mắc kẹt trong một chu kỳ nguy hiểm với nguồn nước trở nên bấp bênh hơn bao giờ hết.
Các nhà quản lý đang "đau đầu" trong việc đưa ra quyết định về phân phối nước bởi phải cân bằng hài hòa nhu cầu sử dụng nước khác nhau từ ngành nông nghiệp, công nghiệp, sinh hoạt của người dân và môi trường, trong bối cảnh nguồn nước hứng chịu nhiều rủi ro từ biến đổi khí hậu.
Có thể thấy, việc dự đoán số phận tài nguyên nước toàn cầu dựa trên kịch bản khí hậu trong tương lai là vô cùng quan trọng để phát triển các chiến lược thích ứng.
Không chỉ có các cơ quan quản lý, chính mỗi cá nhân cũng cần chung tay hành động để bảo vệ nước - nguồn sống quan trọng của nhân loại.
Chia sẻ hòa bình nguồn 'huyết mạch' của nhân loại Như khẳng định của Tổng Thư ký Liên hợp quốc (LHQ) Antonio Guterres, "nước là huyết mạch của thế giới", đây là nguồn tài nguyên đặc biệt quan trọng, quyết định sự tồn vong và an sinh của nhân loại bởi con người không thể sống thiếu nước quá 3 ngày. Tiếp cận nguồn nước cũng là quyền cơ bản của con người,...