Nguy cơ khủng hoảng lương thực nếu không khơi thông vận chuyển phân bón qua eo biển Hormuz

Ngày 15/10, một quan chức Liên hợp quốc cảnh báo việc Mỹ và Iran không đạt được thỏa thuận trong vài tuần tới về cơ chế vận chuyển phân bón qua eo biển Hormuz có thể gây ra khủng hoảng an ninh lương thực tại một số khu vực ở châu Á và châu Phi, do nguy cơ bỏ lỡ mùa gieo trồng.

Một tàu thương mại neo đậu ngoài khơi Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE), tại khu vực Eo biển Hormuz, ngày 2/3/2026. Ảnh: AA/TTXVN phát

Phát biểu bên lề Hội nghị thường niên của Quỹ Tiền tệ quốc tế (IMF) và Ngân hàng Thế giới (WB) tại Bangkok (Thái Lan), Phó Tổng Thư ký Liên hợp quốc Jorge Moreira da Silva nhấn mạnh hai bên cần sớm đạt được thỏa thuận để triển khai kế hoạch do Liên hợp quốc đề xuất. Ông cho biết cơ chế này có thể được kích hoạt trong vòng 7-10 ngày sau khi Washington và Tehran đạt đồng thuận. ông Moreira da Silva nhấn mạnh “Điều tối quan trọng là phải đạt được thỏa thuận trong vài tuần tới. Nếu không, chúng ta sẽ bỏ lỡ mùa gieo trồng”.

Liên hợp quốc thành lập một lực lượng đặc trách từ tháng 3/2026 nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho hoạt động vận chuyển phân bón qua eo biển Hormuz. Tuy nhiên, cơ chế này đến nay vẫn chưa được triển khai do những bất đồng giữa Mỹ và Iran.

Theo đề xuất, một trung tâm điều phối tại Oman sẽ chịu trách nhiệm đăng ký tàu, tổ chức hành trình an toàn và phối hợp với các cơ quan chức năng tại các cảng vùng Vịnh để xác minh việc bốc xếp hàng hóa. Các tàu sẽ được theo dõi trong suốt quá trình di chuyển; việc kiểm tra bổ sung có thể được tiến hành nếu các quốc gia liên quan nêu quan ngại về tàu hoặc hàng hóa. Theo ông Moreira da Silva, chỉ cần khoảng 5 tàu đi qua eo biển mỗi ngày cũng có thể duy trì nguồn cung phân bón cho những quốc gia đang có nhu cầu cấp thiết.

Trước khi xung đột bùng phát, eo biển Hormuz là tuyến vận tải quan trọng đối với khoảng 1/3 lượng urê được giao dịch trên toàn cầu, loại phân bón phổ biến nhất thế giới, cùng gần một nửa lượng lưu huỳnh vận chuyển bằng đường biển, nguyên liệu đầu vào quan trọng của ngành sản xuất phân bón. Đây đồng thời là tuyến hàng hải chiến lược đối với nguồn cung dầu mỏ toàn cầu.

Tuy nhiên, theo Viện Nghiên cứu chính sách lương thực quốc tế (IFPRI) có trụ sở tại Washington, hoạt động vận chuyển phân bón từ khu vực Vùng Vịnh vẫn gần như đình trệ sau hơn 6 tháng xung đột. Ngay cả trong thời gian ngừng bắn từ giữa tháng 6 đến giữa tháng 7, lượng phân bón trong số các chuyến vận tải được nối lại cũng chỉ chiếm tỷ trọng rất nhỏ.

Báo cáo của Phòng Thương mại quốc tế công bố hồi tháng 8 cảnh báo, nếu tình trạng gián đoạn tại eo biển Hormuz kéo dài, giá hàng hóa có thể tăng tới 81% đối với ngũ cốc, 66% đối với cây trồng lấy dầu và 30% đối với các sản phẩm chăn nuôi. Ông Moreira da Silva nhấn mạnh việc bỏ lỡ mùa gieo trồng sẽ làm giảm đáng kể năng suất nông nghiệp, đồng thời đẩy giá cả tăng mạnh hơn.

Nỗ lực khôi phục hoạt động hàng hải qua eo biển Hormuz hiện vẫn bế tắc. Mỹ và Iran đã trao đổi các đề xuất thông qua trung gian kể từ khi thỏa thuận ngừng bắn tạm thời đổ vỡ hồi tháng 6, song hai bên chưa thu hẹp được bất đồng về các điều kiện của Tehran và yêu cầu của Washington liên quan đến chương trình hạt nhân Iran.

Theo ông Moreira da Silva, cơ chế vận chuyển phân bón của Liên hợp quốc có thể được triển khai song song với các cuộc đàm phán nhằm đạt thỏa thuận toàn diện về hòa bình lâu dài và tự do hàng hải.

Ngoài eo biển Hormuz, tình hình tại Biển Đen diễn biến xấu, các tàu chở hàng bị tấn công và hoạt động của lực lượng Houthi trên tuyến hàng hải chiến lược ở Biển Đỏ cũng làm gia tăng sức ép đối với an ninh lương thực toàn cầu. Quan chức Liên hợp quốc cảnh báo sự kết hợp giữa khủng hoảng khí hậu và tình trạng gián đoạn đồng thời tại nhiều tuyến hàng hải trọng yếu đang khiến nguy cơ này trở nên nghiêm trọng hơn.