Nghiên cứu mới hé lộ mặt trái đáng lo ngại của việc dùng AI

Nghiên cứu của các nhà khoa học tại nhiều trường đại học hàng đầu cho thấy, việc phụ thuộc vào AI trong thời gian ngắn cũng có thể làm giảm khả năng tập trung, giải quyết vấn đề và kiên trì khi con người phải tự mình thực hiện những nhiệm vụ khó.

Ảnh minh hoạ: Sanket Mishra/Unsplash

Một nghiên cứu mới do các nhà khoa học thuộc Đại học California, Berkeley (UC Berkeley) cùng các cơ sở học thuật khác thực hiện cho thấy, chỉ 10 phút dựa vào công cụ trí tuệ nhân tạo (AI) có thể làm suy giảm đáng kể khả năng tập trung và kiên trì của người dùng khi giải quyết các nhiệm vụ khó.

Bản thảo sơ bộ của nghiên cứu thu hút sự chú ý hồi đầu năm nay. Trong tuần này, nhóm nghiên cứu đã trình bày phiên bản cập nhật, được bình duyệt, tại Hội nghị về Mô hình ngôn ngữ (Conference on Language Modeling).

Ông Brian Christian, nghiên cứu viên tại Trung tâm AI tương thích với con người thuộc UC Berkeley và là đồng tác giả nghiên cứu nhận định, phát hiện này củng cố những lo ngại về tác động của việc phụ thuộc vào AI đối với năng lực tư duy của con người.

“Đây là một phát hiện đáng chú ý, nhưng theo một cách nào đó, nó cung cấp thêm bằng chứng cho điều mà nhiều người trong chúng ta vốn đã cảm nhận được”.

Khả năng giải quyết vấn đề giảm khi không còn AI hỗ trợ

Nhóm nghiên cứu tiến hành ba thử nghiệm với tổng cộng 1.222 người tham gia để đánh giá tác động của AI đến khả năng tập trung và kiên trì.

Trong thử nghiệm đầu tiên với 354 người, những người được sử dụng ChatGPT ban đầu giải toán phân số chính xác hơn nhóm không có AI hỗ trợ. Tuy nhiên, sau khi công cụ này bị thu hồi ở câu hỏi thứ 12, độ chính xác của nhóm giảm mạnh.

Kết quả tương tự được ghi nhận trong thử nghiệm thứ hai với 667 người: Khi không còn AI, nhiều người trả lời sai hoặc bỏ cuộc, trong khi nhóm không sử dụng AI tiếp tục làm bài và đạt kết quả tốt hơn. Thử nghiệm thứ ba với 201 người, sử dụng bài đọc hiểu theo dạng đề thi SAT, cũng cho thấy khả năng kiên trì và độ chính xác suy giảm khi AI bị loại bỏ.

“Gần như không thể đòi hỏi một câu chuyện nào rõ ràng hơn thế”, ông Christian nhận định.

Theo nhóm nghiên cứu, những kết quả này cho thấy việc sử dụng AI để hoàn thành nhiệm vụ có thể giúp cải thiện hiệu suất trước mắt, nhưng đồng thời tiềm ẩn nguy cơ khiến người dùng gặp khó khăn hơn khi phải tự mình tiếp tục công việc.

AI có thể làm mất đi quá trình học hỏi từ khó khăn

Nghiên cứu củng cố những lo ngại ngày càng tăng về việc phụ thuộc quá mức vào AI để tìm kiếm câu trả lời. Khi các công cụ này có thể đưa ra kết quả chỉ trong vài giây, người dùng dễ hình thành thói quen ưu tiên tốc độ và xem những công việc đòi hỏi nhiều thời gian, nỗ lực là kém hiệu quả.

Một vấn đề khác là AI có thể loại bỏ quá trình mà các nhà nghiên cứu gọi là “nỗ lực vật lộn có ích” (productive struggle). Đây là giai đoạn con người tự đối mặt với khó khăn, thử nghiệm các phương án và tìm cách giải quyết vấn đề thay vì lập tức nhận câu trả lời có sẵn.

Theo nhóm nghiên cứu, quá trình này có vai trò quan trọng trong việc giúp con người phát triển kỹ năng, nhận ra thế mạnh và khám phá niềm đam mê của bản thân.

“Chúng ta đã xây dựng những hệ thống này để chúng hữu ích. Nhưng liệu chúng có thực sự giúp ích cho chúng ta theo cách khiến chúng ta trở nên tốt hơn hay không?”, ông Christian đặt câu hỏi. Ông cho rằng AI đôi khi hỗ trợ con người theo những cách tưởng như thuận tiện nhưng thực chất lại không có lợi cho quá trình học hỏi và phát triển năng lực lâu dài.

Thực tế, các công ty phát triển AI tiên tiến cũng từng thừa nhận rằng việc chuyển giao nhiệm vụ cho chatbot có thể làm suy giảm hiểu biết nền tảng và khả năng làm chủ một lĩnh vực của người dùng.

Nguy cơ đối với nghiên cứu khoa học

Ông Christian cho rằng những cảnh báo này đặc biệt quan trọng đối với giáo dục, nghiên cứu và giới học thuật. Việc phụ thuộc quá mức vào AI có thể làm suy yếu những yếu tố cốt lõi tạo nên một nhà khoa học giỏi, như khả năng bám sát dữ liệu, nghiên cứu sâu tài liệu và phối hợp với các cộng sự.

Bên cạnh đó, theo nghiên cứu, tác động của AI không chỉ giới hạn ở khả năng giải toán hay làm bài đọc hiểu. Vấn đề sâu xa hơn là cách công nghệ này có thể ảnh hưởng đến quá trình hình thành tri thức và tích lũy chuyên môn của con người ở mọi cấp độ.

“Đây không phải là câu chuyện về các bài toán phân số hay bài đọc hiểu SAT. Đây là điều đang diễn ra đối với tri thức và chuyên môn của con người trên mọi lĩnh vực, từ học sinh tiểu học cho đến những chuyên gia hàng đầu thế giới”, ông nói.