Mỹ lập kho dự trữ khoáng sản chiến lược: Bước đi mới trong cuộc đua kiểm soát đất hiếm

Tổng thống Mỹ Donald Trump mới đây thông báo sẽ lập một kho dự trữ khoáng sản chiến lược mới, trong động thái được giới quan sát xem là sự kết hợp giữa tính toán kinh tế dài hạn và điều chỉnh chiến lược trong cạnh tranh địa chính trị toàn cầu.

Toàn cảnh mỏ đất hiếm ở núi Pass, bang California, Mỹ. Ảnh: REUTERS/TTXVN

Theo trang Al Jazeera, dự án mang tên Project Vault, công bố ngày 2/2, huy động 2 tỷ USD vốn tư nhân cùng khoản vay 10 tỷ USD từ Ngân hàng Xuất nhập khẩu Mỹ. Đây là bước đi mới nhất của Nhà Trắng nhằm tăng cường đầu tư vào các loại khoáng sản đất hiếm – những nguyên liệu giữ vai trò then chốt trong chuỗi sản xuất nhiều sản phẩm chiến lược như chip bán dẫn, điện thoại thông minh và pin xe điện.

Phát biểu tại Nhà Trắng, Tổng thống Trump nhấn mạnh mục tiêu của kế hoạch là “đảm bảo các doanh nghiệp và người lao động Mỹ không bị tổn hại bởi tình trạng thiếu hụt nguồn cung”. Tuy nhiên, theo đánh giá của các nhà phân tích, mục tiêu này còn phản ánh nỗ lực rộng hơn của Washington trong việc tái định hình chuỗi cung ứng các vật liệu chiến lược.

Việc xây dựng kho dự trữ khoáng sản nằm trong chuỗi sáng kiến của Chính quyền Tổng thống Trump nhằm kiểm soát chặt chẽ hơn các khâu khai thác và sản xuất đất hiếm, qua đó giảm phụ thuộc vào nguồn cung từ bên ngoài, đặc biệt là Trung Quốc. Bắc Kinh hiện giữ vai trò chi phối trong lĩnh vực này và từng hạn chế xuất khẩu một số khoáng sản, động thái được cho là nhằm tạo lợi thế trong các cuộc đàm phán với Washington.

Chiến lược đầu tư: từ tài trợ sang nắm giữ cổ phần

Thay vì chỉ hỗ trợ tài chính gián tiếp, Chính quyền Tổng thống Trump lựa chọn cách tiếp cận trực tiếp hơn: tham gia sở hữu cổ phần tại các doanh nghiệp then chốt trong lĩnh vực khoáng sản và công nghệ nền tảng.

Năm 2025, Chính phủ Mỹ đã nắm giữ cổ phần tại bảy doanh nghiệp thông qua việc chuyển đổi các khoản tài trợ liên bang thành phần sở hữu vốn. Một trong những khoản đầu tư đáng chú ý là 10% cổ phần tại USA Rare Earth, công ty dự kiến xây dựng các cơ sở sản xuất đất hiếm và nam châm trong nước. Dự án này nhận được 1,6 tỷ USD tài trợ theo Đạo luật CHIPS – đạo luật được thông qua dưới thời cựu Tổng thống Joe Biden nhằm giảm phụ thuộc vào Trung Quốc trong lĩnh vực bán dẫn. USA Rare Earth dự kiến bắt đầu sản xuất thương mại từ năm 2028.

Ở lĩnh vực luyện kim, Chính phủ Mỹ mua khoảng 10% cổ phần của Korea Zinc, trị giá gần 1,9 tỷ USD, để hỗ trợ dự án nhà máy luyện kim 7,4 tỷ USD tại bang Tennessee. Thông qua liên doanh do Chính phủ Mỹ và các nhà đầu tư chiến lược trong nước kiểm soát, Washington gián tiếp tham gia vận hành tổ hợp khai khoáng gồm hai mỏ và nhà máy luyện kẽm duy nhất đang hoạt động tại Mỹ. Dự án dự kiến khởi công trong năm nay và đi vào hoạt động từ năm 2029.

Cùng với đó, Chính phủ Mỹ cũng mở rộng hiện diện tại các dự án khai thác trong nước và khu vực Bắc Mỹ. Tháng 10/2025, Washington đầu tư 35,6 triệu USD để nắm 10% cổ phần của Trilogy Metals, hỗ trợ Dự án Khoáng sản Upper Kobuk (UKMP) tại Alaska – khu vực giàu tài nguyên đồng, kẽm, vàng và bạc.

Trong lĩnh vực pin và xe điện, Mỹ mua 5% cổ phần của Lithium Americas trong liên doanh với General Motors để phát triển mỏ lithium Thacker Pass ở bang Nevada, dự án được coi là nguồn cung quan trọng cho ngành xe điện trong tương lai.

Ở mảng công nghệ cao, tháng 8/2025, Nhà Trắng mua gần 10% cổ phần của Intel, nhằm hỗ trợ việc mở rộng năng lực sản xuất chip trong nước. Trước đó một tháng, Chính phủ Mỹ đầu tư 15% vào MP Materials, công ty vận hành mỏ đất hiếm duy nhất đang hoạt động tại Mỹ, với Bộ Quốc phòng là nhà đầu tư liên bang lớn nhất, cam kết 400 triệu USD.

Ngoài lãnh thổ Mỹ, Washington cũng đang xem xét khả năng mua 8% cổ phần của Critical Minerals để tham gia dự án mỏ đất hiếm Tranbreez tại Greenland. Động thái này cho thấy sự quan tâm ngày càng rõ nét của chính quyền Tổng thống Trump đối với các nguồn tài nguyên chiến lược ở khu vực Bắc Cực.

Tín hiệu bất thường?

Máy móc hoạt động tại mỏ khai thác đất hiếm ở Mountain Pass, California, Mỹ. Ảnh: REUTERS/TTXVN

Sau khi kế hoạch kho dự trữ khoáng sản được công bố, thị trường phản ứng trái chiều. Cổ phiếu MP Materials và Intel tăng lần lượt 0,6% và 5%, trong khi nhiều doanh nghiệp khác giảm giá, đáng chú ý là Korea Zinc giảm 12,6%.

Việc Chính phủ Mỹ trực tiếp mua cổ phần tại các doanh nghiệp lớn được xem là hiếm gặp trong lịch sử kinh tế Mỹ, song không phải chưa có tiền lệ. Trong cuộc khủng hoảng tài chính năm 2008, thông qua Chương trình cứu trợ tài sản xấu (TARP), chính phủ từng nắm giữ cổ phần chi phối tại General Motors, AIG hay GMAC trước khi thoái vốn hoàn toàn trong những năm sau đó.

Theo ông Nick Giles, chuyên gia phân tích cao cấp tại B Riley Securities, điểm khác biệt của giai đoạn hiện nay là các khoản đầu tư không mang tính “giải cứu khẩn cấp” mà được triển khai có tính toán hơn.

“Không giống thời điểm khủng hoảng khi cần khẩn cấp cứu các doanh nghiệp then chốt, các khoản đầu tư hiện nay được triển khai thận trọng hơn. Chính phủ Mỹ muốn chúng mang lại lợi nhuận và được nhìn nhận là những khoản đầu tư hiệu quả để thu hút thêm các nguồn vốn khác”, ông nói.

Trong cuộc Đại suy thoái những năm 1930, Chính phủ Mỹ cũng từng mua cổ phần tại một số ngân hàng lớn. Xa hơn nữa, vào đầu thế kỷ 20, chính phủ từng nắm cổ phần của Công ty Đường sắt Panama – đơn vị xây dựng tuyến đường sắt phục vụ thi công Kênh đào Panama. Tuy nhiên, các khoản đầu tư đó thường gắn với những dự án cụ thể, thay vì một mục tiêu dài hạn như giảm phụ thuộc vào nguồn cung khoáng sản chiến lược từ nước ngoài.

“Có thể không có thời điểm kết thúc rõ ràng, nhưng Chính phủ Mỹ đang hướng tới lợi nhuận và phát đi tín hiệu rằng sẽ còn nhiều bước đi tiếp theo. Tôi không nghĩ họ sẽ để kế hoạch này thất bại”, ông Giles nhận định.

Tranh luận chính trị và bài toán phụ thuộc chuỗi cung ứng

Chủ trương hỗ trợ các dự án khoáng sản chiến lược không phải là điều mới tại Mỹ. Chính quyền Tổng thống Joe Biden từng thúc đẩy Đạo luật CHIPS, song ưu tiên hình thức tài trợ hơn là nắm giữ cổ phần.

Cách tiếp cận của Tổng thống Trump vì vậy gây chia rẽ trong nội bộ chính trường Mỹ. Một số nghị sĩ Dân chủ cấp tiến, như Thượng nghị sĩ Bernie Sanders, ủng hộ việc Chính phủ Mỹ sở hữu cổ phần để đảm bảo lợi ích cho người nộp thuế.

Ngược lại, nhiều nghị sĩ Cộng hòa cho rằng đây là sự can thiệp quá sâu của nhà nước vào thị trường.

Theo Giáo sư Babak Hafezi tại Đại học Mỹ, các khoản đầu tư này phản ánh nỗ lực chiến lược của Washington nhằm giảm phụ thuộc vào Trung Quốc – quốc gia hiện khai thác gần 60% và tinh chế tới 90% lượng đất hiếm toàn cầu.

“Việc thiếu kiểm soát trong cả khai thác lẫn sản xuất tạo ra điểm nghẽn lớn trong chuỗi cung ứng toàn cầu”, ông nhận định, cho rằng xây dựng các thị trường trong nước ổn định là điều kiện then chốt để Mỹ giảm thiểu rủi ro chiến lược trong dài hạn.