Mở rộng không gian xanh ở Côn Đảo

Đặc khu Côn Đảo được định hướng phát triển theo mô hình đảo xanh, thông minh. Trên thực tế trong nhiều năm qua, nhiều mô hình, việc làm thiết thực để gìn giữ môi trường đã được nhân rộng, lan tỏa ở hòn đảo tiền tiêu này.

Một góc biển ở Côn Đảo. (Ảnh: VIỆT ANH)

Côn Đảo có không gian biển đảo đặc thù, giữ vị trí quan trọng về an ninh, quốc phòng và đóng vai trò là điểm đến du lịch văn hóa, lịch sử, sinh thái biển đảo cấp quốc gia và quốc tế. Trong định hướng phát triển chung, Thành phố Hồ Chí Minh xác định phát triển Côn Đảo theo mô hình đảo xanh, thông minh, có kiểm soát.

Lối sống xanh, sinh hoạt xanh

Trung bình những năm gần đây, Côn Đảo đón khoảng 500.000-600.000 lượt khách. Đa số du khách đến với Côn Đảo, ngoài nhu cầu nghỉ dưỡng, thưởng thức khí hậu trong lành, còn có nhu cầu tâm linh, viếng các Anh hùng liệt sĩ. Từ nhiều năm qua, tại Côn Đảo đã hình thành những lối sống xanh, sinh hoạt xanh. Du khách dần quen với hình ảnh các vật dụng trong sinh hoạt hằng ngày đều được làm từ những vật liệu thân thiện với môi trường, có thể tái sử dụng như kem đánh răng được đóng trong bì giấy nhỏ, nước uống để trong lọ thủy tinh.

Những nén hương thơm, đóa hoa tươi thắm cùng lễ vật được dâng lên ở Nghĩa trang Hàng Dương, Nghĩa trang Hàng Keo, Đền thờ Liệt sĩ Côn Đảo đều gửi gắm tình cảm, lòng biết ơn, tưởng nhớ của người dân và du khách. Nhưng cũng từ đây, một vấn đề đặt ra là làm thế nào để hoạt động tâm linh thật trang trọng, song cũng phải hạn chế tối đa những tác động và nguy cơ làm ảnh hưởng đến cảnh quan và môi trường. Ngoài ra, theo thói quen, nhiều du khách ra Côn Đảo dâng lễ cúng kèm theo đốt cả vàng mã. Theo thống kê, trước đây, mỗi ngày có trên dưới 1.500 bộ vàng mã được đốt tại các di tích ở Côn Đảo.

Trước thực tế này, từ năm 2024, chính quyền Côn Đảo bắt đầu thực hiện hạn chế đốt vàng mã để đi đến cấm hẳn. Mô hình “giỏ lễ xanh” do Ban quản lý Khu di tích đặc biệt quốc gia Côn Đảo đề xuất đã được chính quyền đồng ý, cho triển khai. Theo đó, thay vì giỏ lễ dâng hương được làm, trang trí bằng những vật liệu sử dụng một lần, khó phân hủy như mút, xốp, nylon, chai nhựa thì giỏ lễ xanh được làm từ những vật liệu thân thiện với môi trường: Gỗ, bằng tre, đan bằng cói, lục bình, hoa cắm vào thân chuối non, nước đựng trong ly giấy…

Cuối tháng 10/2026, trở lại Côn Đảo sau nhiều năm, anh Nguyễn Ngọc Quang – du khách đến từ Hà Nội vui mừng khi hòn đảo vẫn trong lành, cảnh quan khang trang, sạch đẹp hơn. Ấn tượng hơn cả là không còn cảnh đốt vàng mã, gây khói, bụi giấy ở Nghĩa trang Hàng Dương và những “giỏ lễ xanh”. “Tôi hoàn toàn ủng hộ việc cấm đốt vàng mã tại Côn Đảo và chỉ sử dụng những vật liệu dễ phân hủy, không gây nguy hại, tái sử dụng được. Nếu chúng ta không bắt đầu ngay từ bây giờ thì nguy cơ ô nhiễm hoàn toàn xảy đến vì du khách đến với Côn Đảo ngày càng tăng”, anh Quang chia sẻ. Sự ủng hộ, đồng tình của du khách cũng là tâm lý, hành động của chung mọi du khách đến với Côn Đảo và người dân, tiểu thương ở đây.

Theo Phó Giám đốc Bảo tàng-Thư viện Bà Rịa-Vũng Tàu (cơ sở Côn Đảo) Phạm Thị Tám, ban đầu, chương trình “giỏ lễ xanh” chỉ triển khai vào ngày thứ bảy hằng tuần. Sau đó, mỗi tháng thực hiện một tuần. Từ ngày 1/1/2025 đến nay, chương trình này được thực hiện tất cả các ngày. “Khi mới triển khai một số tiểu thương có tâm tư và du khách có bất ngờ. Nhưng sau hai năm, người dân và du khách đã quen và ngày càng ủng hộ lối sống xanh này”, bà Tám cho biết.

Ngoài ra, từ gần 20 năm trước, Vườn quốc gia Côn Đảo đã triển khai nhiều đề án, chương trình để bảo tồn, gìn giữ và mở rộng những mảnh xanh quanh đảo, nhất là rừng ngập mặn quanh các hòn đảo. Ông Nguyễn Khắc Pho, Giám đốc Vườn quốc gia Côn Đảo cho biết: Từ những năm 2008- 2009, Vườn đã triển khai trồng rừng ngập mặn đảo hòn Bà; sau đó, trồng tiếp ở bãi Dương của hòn Bảy Cạnh. Tổng cộng đến nay đã có gần 10ha rừng ngập mặn được trồng ở hai vị trí trên. “Rừng ngập mặn quanh các đảo, các bãi đá cạn là nơi sinh sản, trú ngụ của nhiều loài sinh vật sống. Hiệu quả thấy rõ ở rừng ngập mặn là các loài ốc nhiều hơn, cá đẻ trứng ở đây rất nhiều. Hiện chúng tôi đang triển khai dự án làm vườn ươm san hô với 10.000 cành. Sau khi san hô phát triển sẽ dùng để trồng ở bãi ông Đụng, bãi Đất Thắm”, ông Pho cho biết.

Ưu tiên bảo tồn Côn Đảo

Tại kỳ họp thứ sáu (chuyên đề) vào cuối tháng 10/2026, Hội đồng nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh đã thông qua Quy hoạch tổng thể thành phố thời kỳ 2025-2050, tầm nhìn 100 năm. Quy hoạch bổ sung Côn Đảo là một trung tâm vệ tinh của thành phố, được định hướng phát triển du lịch sinh thái biển đảo, di sản-lịch sử, nghỉ dưỡng chất lượng cao, bảo tồn thiên nhiên và nghiên cứu khoa học, gắn với bảo vệ hệ sinh thái rừng-biển, quốc phòng, an ninh và phát triển đảo xanh, phát thải thấp.

Một góc biển và các hòn đảo ở Côn Đảo.

Nhiều chuyên gia và du khách đến với Côn Đảo đều có chung nhận định rằng: Dù ở khu vực trung tâm Côn Đảo việc bê-tông hóa có phần nhanh lên trong thời gian qua nhưng cơ bản Côn Đảo vẫn còn giữ được những nét hoang sơ, nguyên bản. Đây là điều đáng mừng. Với vị thế mới, việc quản lý và phát triển Côn Đảo đòi hỏi phải có một tư duy quản lý đô thị biển và đảo đặc thù, khác biệt và bền vững.

Nhiều nhà khoa học khẳng định, nền kinh tế ở Côn Đảo chỉ có thể phát triển nhờ vào du lịch sinh thái. Tiến sĩ Nguyễn Chí Thành, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu rừng và đất ngập nước cho biết: Để bảo tồn, gìn giữ và phát huy những giá trị thiên nhiên ở Côn Đảo cần phải biến những quy hoạch, những văn bản chỉ đạo thành những quy định cụ thể. “Phải coi giá trị hoang sơ là một tiêu chí bắt buộc khi xác định các sản phẩm du lịch sinh thái”, Tiến sĩ Thành đề xuất.

Theo nhiều nhà khoa học, không thể phát triển Côn Đảo theo mô hình đô thị thông thường hay phát triển du lịch đại trà, mà phải định vị trở thành “thiên đường du lịch nghỉ dưỡng, sinh thái”, dựa trên ba trụ cột cốt lõi “đảo xanh-đảo thông minh-đảo đáng sống”. Một trong những lưu ý được nhiều nhà khoa học nêu ra là phát triển Côn Đảo phải xác lập giới hạn trên cơ sở sức chịu tải của hệ sinh thái, phải tính đến áp lực hạ tầng, nước sạch và xử lý rác thải. Vì Côn Đảo có những điều kiện đặc thù về quỹ đất, nguồn nước, năng lượng, xử lý chất thải và khả năng phục hồi của thiên nhiên.

Trong Quy hoạch tổng thể thành phố thời kỳ 2025-2050, tầm nhìn 100 năm xác định ưu tiên bảo tồn Vườn quốc gia Côn Đảo, hệ sinh thái rừng, đất ngập nước và biển, đồng thời bảo tồn và phát huy giá trị di tích lịch sử-văn hóa. Quy hoạch cũng lưu ý hoạt động du lịch ở Côn Đảo phải theo sức chịu tải, phát triển du lịch chất lượng cao, hạ tầng xanh, năng lượng sạch và các giải pháp giảm tác động môi trường.

Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh Bùi Minh Thạnh khẳng định: “Quan điểm nhất quán của thành phố là không đánh đổi môi trường, tài nguyên thiên nhiên và di sản lịch sử lấy tăng trưởng kinh tế trước mắt. Bảo tồn phải trở thành nền tảng, động lực và lợi thế cạnh tranh lâu dài của Côn Đảo”.