Mái nhà ấm no

Trong nhiều thập niên, xóa nghèo thường được đo bằng thu nhập, việc làm và trình độ giáo dục.

Tuy nhiên, khi tốc độ giảm nghèo toàn cầu chững lại, bảo đảm nhà ở an toàn, ổn định và phù hợp với khả năng chi trả ngày càng trở thành một yêu cầu cấp thiết.

Thông điệp “Nhà ở an toàn cho tất cả mọi người” (Safe homes for all) nhân Ngày Quốc tế Xóa đói giảm nghèo (17/10) năm 2026 của Liên hợp quốc (LHQ) nhấn mạnh rằng một mái nhà không chỉ là điều kiện sinh hoạt cơ bản, mà còn là nền tảng để con người thoát nghèo và cải thiện chất lượng cuộc sống.

Người dân Palestine nhận thức ăn cứu trợ tại thành phố Gaza. Ảnh: THX/TTXVN phát

Theo Ngân hàng Thế giới (WB), tỷ lệ dân số toàn cầu sống trong nghèo đói đã giảm mạnh so với những thập niên giữa thế kỷ XX. Tuy nhiên, tốc độ giảm nghèo những năm gần đây có xu hướng chậm lại, đặt ra yêu cầu đổi mới cách tiếp cận, không chỉ tập trung vào thu nhập mà còn chú trọng các điều kiện sống cơ bản.

Nhà ở là một trong những yếu tố có ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng thoát nghèo. Những gia đình sống trong nhà chật chội, xuống cấp hoặc thiếu nước sạch và điều kiện vệ sinh thường phải đối mặt với nhiều rủi ro về sức khỏe. Trẻ em có thể gặp khó khăn trong học tập do bệnh tật, căng thẳng tâm lý hoặc phải chuyển trường thường xuyên. Người trưởng thành cũng có thể bị hạn chế cơ hội việc làm và giảm năng suất lao động do điều kiện cư trú không bảo đảm.

Theo Tổ chức Y tế thế giới (WHO), nhà ở kém chất lượng có liên quan đến nhiều vấn đề sức khỏe, từ bệnh đường hô hấp, bệnh truyền nhiễm đến bệnh tim mạch, chấn thương và rối loạn sức khỏe tâm thần. Những hệ lụy này làm tăng chi phí y tế, giảm khả năng lao động và hạn chế cơ hội tích lũy tài sản của các hộ gia đình. Ở chiều ngược lại, chi phí nhà ở quá cao buộc nhiều gia đình thu nhập thấp phải cắt giảm các khoản chi thiết yếu như thực phẩm, giáo dục và chăm sóc sức khỏe. Vì vậy, nghèo đói không chỉ khiến người dân khó tiếp cận nhà ở phù hợp, mà tình trạng thiếu nhà ở an toàn, ổn định và có thể chi trả cũng góp phần duy trì vòng luẩn quẩn nghèo đói qua nhiều thế hệ.

Nhận thức rõ mối liên hệ này, LHQ xác định 3 định hướng trọng tâm: coi nhà ở an toàn là một quyền con người cần được bảo vệ; bảo đảm những người từng trải qua nghèo khó có tiếng nói trong quá trình hoạch định chính sách; đồng thời huy động nguồn lực để phát triển nhà ở an toàn. Cách tiếp cận này phù hợp với Tuyên bố Chính trị Doha năm 2025 về phát triển xã hội bền vững, trong đó nhấn mạnh quyền được hưởng mức sống đầy đủ, bao gồm nhà ở phù hợp với khả năng chi trả, nước sạch và điều kiện vệ sinh.

Năm 2026, LHQ tiếp tục thúc đẩy các sáng kiến nhằm mở rộng khả năng tiếp cận nhà ở. Tại Diễn đàn Đô thị thế giới lần thứ 13 ở Azerbaijan hồi tháng 5, Chương trình Định cư Con người LHQ (UN-Habitat) tập trung thảo luận về nhà ở xã hội, cải tạo khu ổ chuột và hỗ trợ các nhóm dân cư dễ bị tổn thương.

Theo báo cáo thường niên năm 2025 của UN-Habitat, trong giai đoạn 2020-2025, khoảng 41,2 triệu người đã thoát khỏi điều kiện sống tương tự khu ổ chuột; 53 triệu người được tiếp cận dịch vụ nước sạch và vệ sinh được cải thiện, trong khi hơn 465.000 hộ gia đình được ghi nhận quyền sử dụng đất an toàn.

Dù vậy, thách thức vẫn rất lớn. Báo cáo Mục tiêu Phát triển bền vững số 11 công bố tháng 7/2026 cho biết, khoảng 1,16 tỷ người, tương đương 24,8% dân số đô thị thế giới năm 2024, vẫn sống trong các khu ổ chuột hoặc khu dân cư phi chính thức. Nếu không đẩy nhanh đầu tư và cải thiện chính sách, con số này có thể vượt 1,2 tỷ người vào năm 2030.

Khả năng chi trả nhà ở cũng là vấn đề đáng lo ngại. Khảo sát của Habitat for Humanity International, thực hiện với 30.758 người tại 22 quốc gia từ tháng 4 đến tháng 6/2026, cho thấy 75% số người được hỏi đã cắt giảm ít nhất một khoản chi trong năm trước để trang trải chi phí nhà ở. Trong đó, 33% giảm chi tiêu cho thực phẩm và 13% trì hoãn hoặc không tiếp cận dịch vụ chăm sóc y tế.

Tại Việt Nam, cải thiện điều kiện nhà ở cho người nghèo và các nhóm dân cư khó khăn đã đạt được những kết quả đáng chú ý. Ngày 26/8/2025, cả nước cơ bản hoàn thành chương trình xóa nhà tạm, nhà dột nát, sớm hơn kế hoạch 5 năm 4 tháng, xóa bỏ 334.234 căn nhà tạm, nhà dột nát và nhà không bảo đảm tiêu chí “3 cứng” (nền cứng, khung – tường cứng, mái cứng). Thành quả này giúp hàng trăm nghìn hộ gia đình cải thiện điều kiện cư trú, tạo nền tảng ổn định cuộc sống và vươn lên thoát nghèo.

Nhà ở xã hội Nam Long 2, thành phố Cần Thơ đã được đưa vào khai thác bổ sung nguồn cung lớn cho người thu nhập thấp và các nhóm đối tượng chính sách trên địa bàn. Ảnh: Thu Hiền/TTXVN

Song song với đó, Việt Nam đẩy mạnh phát triển nhà ở xã hội cho người thu nhập thấp và công nhân tại các khu công nghiệp. Theo Bộ Xây dựng, trong 9 tháng đầu năm, cả nước hoàn thành gần 47.000 căn nhà ở xã hội. Lũy kế đến nay, 947 dự án với quy mô 910.933 căn đã hoàn thành, đang triển khai hoặc được chấp thuận chủ trương đầu tư, tương đương khoảng 91% mục tiêu phát triển ít nhất một triệu căn nhà ở xã hội đến năm 2030.

Tuy nhiên, giá nhà tại nhiều đô thị vẫn cao so với thu nhập của người lao động. Tiến độ phát triển nhà ở xã hội và nhà ở cho thuê chưa đồng đều; nhiều dự án gặp khó khăn về nguồn vốn, quỹ đất và kết nối với giao thông, trường học, bệnh viện cùng các dịch vụ thiết yếu. Điều đó đặt ra yêu cầu tiếp tục điều chỉnh chính sách nhà ở xã hội và mở rộng điều kiện tiếp cận cho mọi người.

Trong bối cảnh đô thị hóa nhanh, biến đổi khí hậu và những bất ổn kinh tế – xã hội, nhà ở cần được nhìn nhận không chỉ như một tài sản hay công trình xây dựng, mà còn là nền tảng của an sinh và cơ hội phát triển. Một mái nhà an toàn không tự động giúp con người thoát nghèo, nhưng tạo điều kiện để họ bảo vệ sức khỏe, duy trì việc làm, tiếp cận giáo dục và tích lũy cho tương lai.

Đó cũng là thông điệp cốt lõi của Ngày Quốc tế Xóa đói giảm nghèo năm 2026: muốn giảm nghèo bền vững, cần đặt con người, phẩm giá và quyền được sống trong điều kiện an toàn vào trung tâm của các chính sách phát triển.