Lối thoát duy nhất cho nền kinh tế Iran sau chiến tranh

Sau những tàn phá khổng lồ của chiến tranh, Iran đứng trước một nghịch lý: càng tuyên bố chiến thắng, họ càng bị dồn vào thế phải thương lượng để cứu lấy nền kinh tế đang bên bờ sụp đổ.

Một trường đại học tại Tehran, Iran trúng không kích của Mỹ và Israel. Ảnh: THX/TTXVN.

Pooria Asteraky, một kỹ sư tại Tehran, đã chứng kiến công ty phần mềm nhỏ của mình sụp đổ chỉ trong vòng 5 tuần khi chiến tranh tàn phá Iran. Nhân viên của ông nghỉ làm vì sợ các cuộc không kích. Khách hàng hủy hợp đồng và không có đơn hàng mới.

Theo tờ New York Times ngày 11/4, khi các ngân hàng bị đánh bom và internet bị chính phủ cắt, các khoản thanh toán không thể thực hiện. Ông Asteraky, 50 tuổi, cho biết ông chưa thể trả lương cho nhân viên kể từ khi chiến tranh bắt đầu và đang vật lộn để trả tiền thuê mặt bằng. Đối mặt với nguy cơ phải đóng cửa công ty, ông đã dành hàng giờ để giải thích tình cảnh với nhân viên. Có lúc tất cả họ cùng bật khóc.

“Tác động kinh tế của chiến tranh thật sự tàn khốc; khó có thể diễn tả bằng lời. Mọi lĩnh vực đều bị ảnh hưởng”, ông Asteraky nói trong một cuộc phỏng vấn qua điện thoại từ Tehran.

Khi các quan chức Iran gặp Phó Tổng thống JD Vance và các đại diện Mỹ vào ngày 11/4 để đàm phán chấm dứt chiến tranh, kinh tế sẽ là ưu tiên hàng đầu. Là một phần của thỏa thuận hòa bình, Iran yêu cầu Mỹ dỡ bỏ toàn bộ các lệnh trừng phạt. Nước này cũng sẽ yêu cầu bồi thường thiệt hại và giải phóng hàng tỷ USD tài sản bị phong tỏa.

Nền kinh tế Iran vốn đã suy sụp từ trước khi bom rơi vào ngày 28/2. Các lệnh trừng phạt kéo dài của Mỹ và gần đây là Liên hợp quốc đã làm cạn kiệt nguồn lực chính phủ và góp phần khiến đồng nội tệ sụp đổ. Khủng hoảng năng lượng gây mất điện diện rộng. Quản lý yếu kém và tham nhũng khiến lạm phát tăng vọt, gần đây lên tới 50%.

Tuy nhiên, chiến tranh đã giáng một đòn chí mạng. Các đợt không kích dữ dội của Mỹ và Israel đã phá hủy hoặc làm hư hại nhà máy hóa dầu, thép, dược phẩm, trường học, bệnh viện, ngân hàng, cảng biển, sân bay, hệ thống điện, cầu đường, đường sắt, cửa hàng và nhà ở.

Iran vẫn đang đánh giá thiệt hại sau khi lệnh ngừng bắn mong manh có hiệu lực, nhưng ước tính ban đầu dao động từ 300 tỷ đến 1.000 tỷ USD, theo ba quan chức Iran và hai nhà kinh tế. Quá trình phục hồi có thể kéo dài nhiều năm.

Các nhà kinh tế cho biết việc tấn công các tổ hợp hóa dầu và nhà máy thép lớn – nơi sử dụng hơn 200.000 lao động – là cú đánh nặng nề nhất, với hệ lụy lan rộng. Các ngành nông nghiệp, dệt may và sản xuất phải nhập khẩu nguyên liệu, khiến giá tăng và sản xuất chậm lại. Người lao động mất việc cũng kéo theo sự suy giảm tiêu dùng.

Ba quan chức Iran ước tính hơn một triệu người đã mất việc.

“Con đường phát triển kinh tế của Iran đã bị chiến tranh chặn đứng”, ông Esfandyar Batmanghelidj, Giám đốc điều hành tổ chức Bourse & Bazaar Foundation, nhận định. “Iran sẽ rất khó tái thiết nếu vẫn chịu trừng phạt”.

Ông cho rằng thiệt hại kinh tế sẽ khiến Iran càng quyết tâm yêu cầu dỡ bỏ trừng phạt trong đàm phán. Iran cần đầu tư nước ngoài và khả năng nhập khẩu máy móc để phục hồi và giảm bất mãn xã hội. Điều này chỉ có thể đạt được nếu có một thỏa thuận toàn diện với Mỹ.

Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian trước chiến tranh cũng đã thừa nhận khủng hoảng ngân sách: “Chúng tôi không có tiền”.

Đối với người dân, khó khăn tài chính trở nên nghiêm trọng. Nhiều lao động dịch vụ và lao động tự do không được trả lương từ tháng 2. Cửa hàng, chợ truyền thống – “nhịp tim” của nền kinh tế – đóng cửa. Thương mại điện tử gần như sụp đổ do mất internet.

“Mình đang rất cần tiền, bán xe đạp và mô hình ô tô nếu ai cần”, một lập trình viên đăng trên mạng.

Sepehr, 19 tuổi, một nhạc sĩ kiếm sống qua mạng xã hội, cho biết: “Việc mất internet khiến thu nhập tương lai của chúng tôi về gần như bằng 0″.

Amir, đối tác của một nhà máy bê tông, cho biết không có doanh thu kể từ khi chiến tranh bắt đầu: “Chúng tôi vẫn sản xuất và lưu kho, nhưng không biết trụ được bao lâu”.

Afshin, chủ cửa hàng gia vị, nói chi phí tăng vọt và phải thanh toán bằng tiền mặt vì hệ thống ngân hàng tê liệt. Các cuộc tấn công vào trung tâm dữ liệu khiến hai ngân hàng lớn bị gián đoạn dịch vụ.

Jila Amiri mất tiệm làm đẹp do một cuộc không kích. Tòa nhà nơi tiệm của cô đặt trụ sở bị san phẳng. Với cô, đó là giấc mơ 16 năm tan biến chỉ sau một đêm.

Ở nơi khác tại Tehran, một trường nhạc bị phá hủy hoàn toàn. “Chúng tôi mất tất cả”, chủ trường nói.

Alireza Doroodian, chủ một nhà máy điện tử, cho biết nhiều doanh nghiệp đã bắt đầu sa thải công nhân. “Trước chiến tranh mỗi ngày chỉ vài hồ sơ xin việc, giờ là 30″.

“Hệ quả kinh tế thật khủng khiếp”, ông Doroodian nói, “nhưng chúng tôi hy vọng các lãnh đạo có thể đạt được thỏa thuận để dỡ bỏ trừng phạt và giúp đất nước đứng dậy trở lại”.