Lời cảnh tỉnh cho cả hệ thống sân khấu âm nhạc Việt Nam

Những sân khấu âm nhạc bỏ tiền mua tác quyền biểu diễn cho một ca khúc, không đồng nghĩa việc họ được ghi hình và khai thác doanh thu từ các nền tảng số.

BH Media là đầu não của vụ xâm phạm bản quyền phức tạp vừa bị Cục Cảnh sát điều tra tội phạm về tham nhũng, kinh tế, buôn lậu (C03, Bộ Công an) khởi tố. Theo đó, các sân khấu do Mây Sài Gòn, Lululola Entertainment và 1900 Group đứng sau đã tổ chức đêm nhạc, rồi ghi hình, chỉnh sửa, thông qua BH Media để phát hành trái phép trên các nền tảng.

Trung tâm Giọng ca để đời của Diệp Văn Lập (ca sĩ Quang Lập) cũng tổ chức biểu diễn, ghi âm và ghi hình, sau đó kết nối với BH Media để đăng lên YouTube và đa nền tảng mạng xã hội. Những hoạt động mờ ám phía sau của BH Media và các đối tác có thể đưa về doanh thu cao hơn rất nhiều so với chi phí họ bỏ ra để mua tác quyền biểu diễn ca khúc. Sau đó, các tổ chức có chia lại cho người nắm giữ quyền tác giả của ca khúc hay không?

Với việc Tổng Giám đốc Media và những người đứng đầu của các tổ chức còn lại bị khởi tố, tất cả đã có câu trả lời.

Nhiều nghệ sĩ lớn diễn ở Mây Lang Thang, Lululola.

Bản chất sai phạm nằm ở đâu?

Mây Sài Gòn đứng sâu sân khấu Mây Lang Thang. Lululola Entertainment điều hành Lululola show. Cả hai đều là chương trình đình đám, xây dựng theo concept mộng mơ ở đất Đà Lạt. Họ mời đến những ca sĩ hàng đầu của màu nhạc Ballad, với sân khấu ấm cúng để tôn vinh giọng hát của nghệ sĩ và gắn kết khán giả.

Mây Lang Thang được biết tới rộng rãi kể từ dấu mốc Tăng Phúc và Trương Thảo Nhi tạo nên cơn sốt Chỉ là không cùng nhau . Thời 4-5 năm trước là sự bùng nổ của những sân khấu nhạc “chữa lành”, nhạc cover và làm mới các bản hit của Vpop thập niên 2000. Sau Mây Lang Thang, Lululola là sân khấu thứ 2 tạo được tiếng vang ở Đà Lạt

Mây Sài Gòn xuất hiện, đưa concept của Mây Lang Thang đến TPHCM và nhiều tỉnh thành lớn. Những ca sĩ như Tăng Phúc, Uyên Linh, Bùi Anh Tuấn, Phương Linh, Văn Mai Hương, Trung Quân Idol, Hà Nhi, Thùy Chi “bén duyên” với mô hình biểu diễn này. Điển hình như Tăng Phúc, thời chạy show tất bật nhất ở Đà Lạt có mức cát-xê hàng chục triệu đồng/show, gần như phủ kín lịch trình trong cả tháng.

Các ca sĩ khi bước lên sân khấu kiểu như Mây Lang Thang, Lululola thường chia đêm diễn thành 2 phần. Phần đầu tiên là các bản hit của họ, giữ nguyên bản hoặc phối mới theo màu acoustic. Phần thứ 2 sẽ là trò chuyện, giao lưu cùng khán giả, hát theo yêu cầu hoặc theo kịch bản được chuẩn bị trước từ show để làm mới đêm diễn, phù hợp với concept show theo ngày.

Từ phần thứ 2, có một vấn đề phát sinh là nghệ sĩ sẽ cover hit của đồng nghiệp. Tăng Phúc và Trung Quân Idol biến thành cỗ máy cover. Đặc biệt là Trung Quân Idol, từng được ca tụng cover đến đâu, “cướp hit” của đồng nghiệp tới đó. Đơn vị tổ chức chương trình có nghĩa vụ xin tác quyền đầy đủ để các ca sĩ được hát hợp pháp trên sân khấu.

Nếu dừng lại ở đó, sẽ không có rắc rối dẫn tới xâm phạm bản quyền.

Đơn vị làm show thu “tiền tươi” từ các khán giả trực tiếp mua vé đến xem. Họ tận dụng sức nóng của show, sự lan tỏa của các nghệ sĩ, tiến hành ghi hình các màn trình diễn để sẵn sàng phát hành bản ghi, bản ghi hình hoặc cả 2 ở các nền tảng YouTube, Facebook và TikTok.

Đến bước này, những người đứng sau các bản ghi hình cần một đối tác để hỗ trợ phân phối lên các nền tảng, bật Content ID nhằm kiểm soát bản quyền và claim doanh thu nếu có cá nhân/đơn vị khác đăng lại. BH Media chính là tổ chức chuyên săn tìm các đối tác kiểu này để cùng bắt tay kinh doanh sản phẩm số và ăn chia lợi nhuận.

Những sân khấu live của Trung Quân Idol, Hà Nhi, Tăng Phúc, Thùy Chi… thu hút lượng người xem cực lớn. Ví dụ một tiết mục biểu diễn của giọng ca trẻ Nhật Phát – cover hit Ngôi nhà hạnh phúc của Thủy Tiên, tại Lululola – thu về đến 40 triệu lượt xem. Bản cover Chúng ta của tương lai, Chắc ai đó sẽ về (Sơn Tùng M-TP) của Hiền Hồ tại Lululola hút hơn 20 triệu view.

Tổng lượng view ở chuỗi show của Mây Sài Gòn, Mây Lang Thang, chỉ tính riêng trên YouTube không thể đếm xuể. Thông thường, video biểu diễn được phát hành đầu tiên ở kênh chính của nghệ sĩ. Sau đó, các video ấy được cắt ghép, gộp vào danh sách phát (playlist), phát hành ở bao nhiêu kênh, bao nhiêu nền tảng không thể kiểm soát. Từ giọng hát đó, họ có thể làm tiếp nhạc phái sinh và nhân lên số lượng sản phẩm theo cấp số nhân.

Trở lại với câu hỏi được đặt ra ban đầu, các tác giả gốc sẽ nhận tác quyền khi nghệ sĩ ngỏ lời cover bản hit ở loạt sân khấu như Mây Lang Thang. Sau đó, họ có được chia sẻ doanh thu đầy đủ khi các đơn vị sử dụng bài hát đó, làm mới giọng hát để tiếp tục kinh doanh ở nền tảng số?

BH Media của Tổng Giám đốc Nguyễn Hải Bình đứng sau phân phối, khai thác các bản ghi trái phép.

Nghệ sĩ Việt bị lợi dụng?

Khi một đơn vị tổ chức đêm nhạc xin phép nhạc sĩ (hoặc đóng tiền cho đơn vị trung gian như Trung tâm VCPMC), họ thực chất chỉ đang mua quyền để ca sĩ hát bài đó trực tiếp ở không gian và thời gian của sân khấu đó. Khán giả mua vé đến xem, ca sĩ hát xong, đêm diễn khép lại là thỏa thuận này kết thúc.

Và khi đơn vị tổ chức mang máy quay ra ghi hình, thu âm tiết mục đó lại, họ đã bắt đầu thực hiện hành vi “sao chép” (tạo ra một bản ghi mới). Và khi họ lấy video/audio hoặc cả 2 đăng tải lên đa nền tảng như YouTube, Facebook, Spotify, họ đang thực hiện quyền “truyền đạt tác phẩm đến công chúng” trên không gian mạng.

Để đưa một tiết mục hát live lên YouTube, đặc biệt là các kênh có bật kiếm tiền, đơn vị tổ chức bắt buộc phải có một thỏa thuận bổ sung (thường là hợp đồng giấy) với nhạc sĩ sáng tác về việc: Được phép tạo bản ghi hình/ghi âm (record). Được phép khai thác thương mại bản ghi đó trên nền tảng kỹ thuật số (digital exploitation). Thống nhất tỷ lệ ăn chia doanh thu (chia phần trăm từ lượt view/stream) giữa đơn vị phát hành và nhạc sĩ.

Những tổ chức vừa bị khởi tố về tội “xâm phạm bản quyền” không thể có chuyện không nắm rõ bản quyền. Thay vào đó, họ nắm rất kỹ từng “ngõ ngách” của bản quyền để đi cửa sau, để lách luật nhằm qua mặt tác giả của các ca khúc và thu lợi bất chính từ doanh thu nhạc số.

Các nghệ sĩ tham gia biểu diễn hoàn toàn không có lỗi trong chuỗi sai phạm này. Họ đến biểu diễn theo lời mời, nhận cát-xê và luôn được đơn vị tổ chức cam kết đảm bảo đầy đủ về mặt tác quyền sân khấu. Sau đó, tùy vào thỏa thuận, nghệ sĩ có thể được chia sẻ một phần doanh thu khi bản ghi có sự góp mặt của họ được phát hành.

Chính nghệ sĩ cũng bị lợi dụng từ sức nóng tên tuổi, hình ảnh để các bản ghi được khai thác hiệu quả trên nền tảng số.

Thực tế, chính các ca sĩ cũng là nạn nhân của vấn nạn này. Giọng hát và hình ảnh của họ vô tình bị cuốn vào ‘vòng xoáy’ khai thác trục lợi, bị cắt xén vô tội vạ thành các playlist hoặc bài nhạc phái sinh trên vô số nền tảng mà chính họ cũng không thể nào kiểm soát nổi.

Sau cùng, quyền lợi của tác giả bị ảnh hưởng nặng nề. Ca sĩ vô tình trở thành “cánh tay nối dài”, dựa trên giọng hát và danh tiếng của họ, để các đơn vị “ranh mãnh” khai thác doanh thu nhạc số trái phép.

Từ sự việc của BH Media, Mây Sài Gòn, Lululola Entertainment, 1900 Group và Trung tâm Giọng ca để đời là lời cảnh báo cho tất. Còn rất nhiều đơn vị làm show phát hành bản ghi trên các nền tảng có thể chưa bị “sờ gáy” vì không liên quan đến BH Media. Đây cũng là lời cảnh tỉnh cho tất cả nghệ sĩ, những người nắm giữ bản quyền ca khúc cần cẩn trọng và hiểu luật để bảo vệ tốt nhất “đứa con tinh thần” mà mình tạo ra.

Đối với hệ sinh thái sân khấu âm nhạc Việt Nam, sau sự việc lần này là cuộc cải tổ toàn diện, để chấm dứt tình trạng xâm phạm bản quyền âm nhạc.