Khám phá nét văn hóa độc đáo giữa ‘Đồng Tháp Mười thu nhỏ’

Được mệnh danh là “Đồng Tháp Mười thu nhỏ”, khu Ramsar thứ 4 của Việt Nam và thứ 2.000 của thế giới, Vườn Quốc gia Tràm Chim sở hữu hệ sinh thái đất ngập nước đa dạng với hơn 230 loài chim và 52 loài cá nước ngọt tiêu biểu.

Thảm thực vật tại đây được phân thành 6 quần xã đặc trưng: rừng tràm, lúa trời (lúa ma – Oryza rufipogon Griff), sen, năn, mồm mốc và cỏ ống. Chính sự phong phú này đã biến Tràm Chim thành điểm đến hấp dẫn, nơi du khách vừa được hòa mình vào thiên nhiên, vừa chứng kiến nét văn hóa độc đáo của người dân 4 xã vùng đệm – những người đang phát triển sinh kế bền vững bằng các nghề truyền thống như đặt chà chuột, chà cá, qua đó chung tay bảo tồn hệ sinh thái đa dạng nơi đây.

Nhiều loài chim về trú ngụ, sinh sống ở Vườn Quốc gia Tràm Chim. Ảnh: Nhựt An/TTXVN

Hướng về thiên nhiên

Ông Phạm Đức Hòa, Giám đốc Khu du lịch Vườn Quốc gia Tràm Chim cho biết, Vườn Quốc gia Tràm Chim có nhiều hoạt động phục vụ khách du lịch như đi bộ xuyên rừng, thực hiện các trò chơi tập thể…; du khách cũng có thể đi xuồng ngắm thiên nhiên, ngắm hoa theo mùa, lên đài cao quan sát toàn cảnh khu vườn. Những năm gần đây, kết hợp với mục đích bảo tồn hệ sinh thái Vườn Quốc gia Tràm Chim, Khu du lịch Vườn Quốc gia Tràm Chim đẩy mạnh du lịch trải nghiệm để giúp du khách trong và ngoài nước hiểu rõ hơn về văn hóa của người dân khu vực đất ngập nước Đồng Tháp Mười. Trong đó, các hoạt động gắn liền với sinh kế của người dân 4 xã vùng đệm được khắc họa rõ nét nhất như đặt chà cá, chà chuột, thu hoạch lúa trời (hay còn gọi lúa ma – một giống lúa dại nguyên thủy, sinh trưởng nhanh trong mùa nước nổi, được thu hoạch bằng cách bơi xuồng giữa ruộng và rung bông cho hạt lúa rơi vào mạn thuyền trước khi trời sáng).

Vườn Quốc gia Tràm Chim đã điều tiết thủy văn hợp lý, tạo điều kiện thuận lợi cho nhiều loài động vật, thực vật phát triển. Ảnh: Nhựt An/TTXVN

Hiện nay, tỉnh Đồng Tháp có nhiều dự án bảo tồn Vườn Quốc gia Tràm Chim phối hợp với nhiều đơn vị khác nhau như Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế (IUCN), Quỹ Quốc tế Bảo vệ Thiên nhiên (WWF), Trường Đại học Đồng Tháp cùng chung tay xây dựng hoạt động du lịch sinh thái, phát triển sinh kế cho người dân vùng đệm để giúp du khách hiểu rõ hơn ý nghĩa của từng chương trình hướng về thiên nhiên.

Những trải nghiệm bổ ích

Du khách được đưa đi xem dỡ chà cá tại Vườn Quốc gia Tràm Chim. Ảnh: Hồng Nhung/TTXVN

Trong hành trình trở về Vườn Quốc gia Tràm Chim, chị Trần Thị Kim Anh, Khoa Nông nghiệp Tài nguyên và Môi trường, Trường Đại học Đồng Tháp chia sẻ, chuyến trải nghiệm thực tế tại Vườn Quốc gia Tràm Chim đã mang đến cho các bạn sinh viên Trường Đại học Đồng Tháp nhiều kiến thức bổ ích và những cảm xúc khó quên. Không chỉ được hòa mình vào khung cảnh thiên nhiên hoang sơ, mọi người còn có cơ hội trực tiếp tham gia các hoạt động đặc trưng của người dân vùng Đồng Tháp Mười như dỡ chà chuột và dỡ chà cá. Những trải nghiệm thực tế giúp hiểu rõ hơn về mối quan hệ giữa con người và hệ sinh thái đất ngập nước.

Thông qua hoạt động dỡ chà chuột và chà cá, chị Kim Anh nhận thấy người dân địa phương đã tận dụng tài nguyên thiên nhiên một cách phù hợp với điều kiện tự nhiên, đồng thời tích lũy nhiều kinh nghiệm trong khai thác và bảo vệ nguồn lợi. Đối với các sinh viên năm 2 ngành Quản lý tài nguyên và môi trường, chuyến đi là cơ hội quý giá để kết nối kiến thức đã học trên giảng đường với thực tiễn, thông qua quan sát trực tiếp hệ sinh thái đất ngập nước, tìm hiểu về các loài động, thực vật đặc trưng, vai trò của công tác bảo tồn và những thách thức trong quản lý tài nguyên thiên nhiên.

Du khách trải nghiệm dỡ chà cá. Ảnh: Hồng Nhung/TTXVN

Những trải nghiệm hữu ích giúp thế hệ sinh viên trẻ nâng cao kỹ năng quan sát, tư duy phân tích, làm việc nhóm và nhận thức rõ hơn về trách nhiệm của người làm công tác quản lý tài nguyên và môi trường trong tương lai.

Là sinh viên ngành Du lịch, chị Nguyễn Mai Thảo, Khoa Văn hóa Du lịch và Công tác Xã hội, Trường Đại học Đồng Tháp bày tỏ sự xúc động và niềm vui khi tham gia hoạt động dỡ chà chuột. Hoạt động này mang lại cảm giác thú vị cho người phương xa, giúp cho các bạn sinh viên có thêm trải nghiệm mới. Với một hướng dẫn viên du lịch, khi đã được cảm nhận trước cảm giác dỡ chà, thì có thể truyền đạt cho du khách biết rõ hơn trải nghiệm này thú vị như thế nào, để du khách mạnh dạn tham gia và sinh viên cũng có thêm nhiều tư liệu thực tập.

Nông dân và du khách khoe thành phẩm dỡ chà cá. Ảnh: Hồng Nhung/TTXVN

Dỡ chà cá và dỡ chà chuột phản ánh rõ nét truyền thống sinh sống của người dân trong vùng đất ngập nước Đồng Tháp Mười. Trong đó, làm chà chuột là phương pháp bẫy chuột đồng truyền thống của người dân Đồng bằng sông Cửu Long bằng cách tạo môi trường trú ẩn nhân tạo để dụ chuột gom lại một chỗ rồi bao lưới bắt trọn. Để tạo thành chà chuột, người dân sử dụng cành cây có nhiều nhánh nhỏ như tràm, bần, keo hoặc cây tạp phủ lên khu vực cần quây chuột để che tối, sau đó rải lúa thóc rang thơm, khoai lang, khoai mì, hoặc cua ốc đập dập vào khu vực được che các cành cây. Quanh khu vực đó cũng được người dân quây bằng lưới mắt nhỏ để khi dỡ chà có thể dễ dàng tóm gọn đàn chuột vào lưới.

Đối với chà cá, cách làm cũng tương tự như chà chuột, nhưng lại quây lưới dưới nước, sau đó chất cành cây quanh khu vực lưới đó với độ rậm và độ dày cao hơn chà chuột, từ đáy sông lên gần mặt nước. Để dụ cá vào chà, người dân cung cấp thức ăn ngay giữa chà mới có thể dụ được nhiều cá hơn. Thời gian làm chà chuột từ 10 ngày đến 15 ngày, còn làm chà cá từ 30 ngày đến 45 ngày mới có thể thu hoạch. Chính vì vậy, nguồn thu từ chà cá cao hơn chà chuột.

Các loại cá bắt được sau khi dỡ chà. Ảnh: Hồng Nhung/TTXVN

Với mỗi lần dỡ chà, người dân vùng đệm có thể thu nhập khoảng 1,5 triệu đồng/chà chuột và thu 3 triệu đồng/chà cá. Dù thu nhập không nhiều nhưng đây là nguồn thu thêm bên cạnh những hoạt động sinh kế khác của bà con ở vùng đệm Vườn Quốc gia Tràm Chim, nhằm khích lệ người dân chung tay bảo tồn vườn quốc gia này, ông Phạm Đức Hòa cho biết thêm.