Israel hạ sát lãnh đạo cấp cao Iran, chuyên gia cảnh báo tác dụng ngược

Israel liên tiếp hạ sát nhiều lãnh đạo cấp cao của Iran trong các cuộc không kích, nhưng giới chuyên gia cảnh báo chiến lược này có những hạn chế và đôi khi có thể phản tác dụng.

Ảnh chụp vệ tinh cho thấy cơ quan đầu não ở Iran bị không kích hôm 28/2 khiến Lãnh tụ Tối cao Ali Khamenei thiệt mạng (Ảnh: Reuters/AFP).

Thực tế cho thấy, Israel đã tấn công hạ sát lãnh đạo Hezbollah Hassan Nasrallah. Nhưng rồi nhóm này vẫn tiếp tục bắn tên lửa liên tục để tấn công đáp trả. Israel đã loại bỏ các lãnh đạo cấp cao của Hamas ở Gaza. Nhóm Hamas hiện vẫn kiểm soát một nửa Gaza và chưa hạ vũ khí.

Được xem là một chiến lược, việc tiêu diệt những mục tiêu cấp cao như thế này hiếm khi được sử dụng để chống lại một quốc gia. Mặc dù nó có thể mang lại những thành tựu hữu hình mà các nhà lãnh đạo có thể coi là chiến thắng – đặc biệt là trong các cuộc chiến không có hồi kết rõ ràng – nhưng nó hiếm khi giải quyết được những vấn đề gốc rễ tiềm ẩn làm bùng phát xung đột.

Ông Jon Alterman, Chủ nhiệm Trung tâm An ninh Toàn cầu và Địa chiến lược tại Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế, cho biết tác động của việc loại bỏ mục tiêu cấp cao như thế này thường giảm dần theo thời gian.

Ông lưu ý, chính phủ và quân đội Iran được tạo thành từ nhiều thể chế chồng chéo nhau, cho đến nay vẫn tồn tại sau các đợt tấn công dữ dội của Mỹ và Israel.

Cố Lãnh tụ Tối cao của Iran, Ayatollah Ali Khamenei, đã bị hạ sát trong đợt tấn công đầu tiên của Mỹ và Israel hôm 28/2. Con trai ông, Mojtaba Khamenei, nhân vật được coi là thậm chí còn cứng rắn hơn, đã được bầu lên thay thế.

Bất chấp đòn hạ sát liên tục của Tel Aviv nhằm vào các chỉ huy cấp cao, Lực lượng Vệ binh Cách mạng Iran (IRGC) tiếp tục bắn nhiều đợt tên lửa vào Israel và các quốc gia Vùng Vịnh lân cận – và thực tế là phong tỏa eo biển Hormuz.

Chiến thuật lâu đời

Israel tiến hành hàng chục vụ ám sát có chủ đích trong suốt hàng chục năm qua, nhưng các nhóm quân sự ở Palestine và Li Băng thường tồn tại và thậm chí còn mạnh hơn sau khi mất đi các nhà lãnh đạo cấp cao.

Ví dụ như Hezbollah. Năm 1992, Israel không kích hạ sát lãnh đạo lúc bấy giờ của Hezbollah là Abbas Musawi. Sau đó, dưới sự lãnh đạo của người kế nhiệm Nasrallah đầy sức hút, Hezbollah đã trở thành nhóm vũ trang mạnh nhất khu vực và chiến đấu với Israel đến mức dẫn đến cuộc xung đột đẫm máu vào năm 2006.

Nasrallah và gần như tất cả các cấp phó của ông đã thiệt mạng trong cuộc chiến năm 2024 giữa Israel và Hezbollah. Nhóm vũ trang được Iran hậu thuẫn đã chịu nhiều tổn thất lớn khác trong năm đó, nhưng đã nối lại các cuộc tấn công bằng tên lửa và UAV vào Israel chỉ vài ngày sau khi cuộc chiến hiện tại bùng nổ.

Hamas đã mất đi hết thủ lĩnh này đến thủ lĩnh khác. Israel loại bỏ người sáng lập và lãnh đạo tinh thần của nhóm, Sheikh Ahmed Yassin, trong cuộc không kích năm 2004. Gần như tất cả những người chỉ huy vụ tấn công Israel ngày 7/10/2023 của nhóm này đều đã bị hạ sát. Nhưng cả hai nhóm đều tiếp tục hoạt động.

Mỹ cũng đã sử dụng các vụ ám sát có chủ đích chống lại Al-Qaeda và nhóm Nhà nước Hồi giáo (IS), tiêu diệt trùm khủng bố Osama bin Laden trong một cuộc đột kích năm 2011 ở Pakistan và người sáng lập nhóm Hồi giáo cực đoan IS Abu Bakr al-Baghdadi năm 2019. Cả hai nhóm đều bị suy yếu đáng kể, nhưng đó là nhờ vào những cuộc chiến kéo dài nhiều năm với sự tham gia của lực lượng bộ binh.

Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu nói rằng việc hạ sát các nhà lãnh đạo Iran nhằm mục đích làm suy yếu chính quyền hiện nay, với kết cục lý tưởng nhất là thay thế bằng một chính phủ thân phương Tây.

Nhưng không có dấu hiệu nào cho thấy một cuộc nổi dậy như vậy sẽ diễn ra ở Iran, bất chấp những tổn thất nặng nề về mặt nhân sự cấp cao.

Tổng thống Donald Trump đôi khi nói rằng, Mỹ tấn công nhằm mục đích đưa một nhà lãnh đạo ôn hòa hơn lên nắm quyền ở Iran, nhưng kết quả cuối cùng có thể là một nhà lãnh đạo cực đoan hơn – hoặc hoàn toàn hỗn loạn nếu nhà nước quốc gia Hồi giáo này sụp đổ.

Trong thời hiện đại này, việc một quốc gia ám sát các nhà lãnh đạo của một quốc gia khác là rất hiếm.

Cuộc can thiệp của NATO vào Libya năm 2011 đã mở đường cho quân nổi dậy bắt giữ và hạ sát Tổng thống Moammar Gadhafi. Sau hơn một thập kỷ chiến tranh và bất ổn, đất nước này vẫn bị chia rẽ. Iraq cũng rơi vào tình trạng hỗn loạn tương tự sau khi Mỹ mở cuộc tấn công vào năm 2003 lật đổ chính phủ của Saddam Hussein.

Không phải là “liều thuốc chữa bách bệnh”

Chuyên gia Yossi Kuperwasser, cựu lãnh đạo bộ phận nghiên cứu tình báo quân sự của Israel, cho biết các vụ ám sát có chủ đích có thể là một công cụ hiệu quả nhưng không phải là “liều thuốc chữa bách bệnh”.

Ông lưu ý rằng ở Gaza, Li Băng và giờ là Iran, Israel đã loại bỏ hàng chục nhân vật lãnh đạo cấp cao, định hình lại cấu trúc lãnh đạo theo những cách lâu dài.

Một quan chức tình báo cấp cao của Israel nói rằng, các cuộc tấn công nhằm làm suy yếu quyền lực của các nhà lãnh đạo chính trị ở Iran đã làm suy giảm năng lực ra lệnh cho quân đội, hoạch định chính sách và đưa ra quyết định của chính phủ.

Nhưng việc ám sát các nhà lãnh đạo cũng có thể phản tác dụng, làm cực đoan hóa những người theo dõi, đưa những người kế nhiệm cứng rắn hơn lên nắm quyền hoặc biến những nhà lãnh đạo bị hạ sát thành những người tử vì đạo có ảnh hưởng lâu dài.

Nhà khoa học chính trị Max Abrahms của Đại học Northeastern cho rằng: “Khi bạn loại bỏ một nhà lãnh đạo thích sự kiềm chế nhất định và có ảnh hưởng đến cấp dưới, thì rất có thể, sau cái chết của người đó, bạn sẽ thấy những chiến thuật cực đoan hơn nữa”.

“Các vụ ám sát có chủ đích có thể tạo ra khoảng trống lãnh đạo và tiềm năng thay đổi, nhưng chỉ khi được kết hợp với một chiến lược chính trị rõ ràng”, theo Mohanad Hage Ali, phó Giám đốc Trung tâm Carnegie Trung Đông tại Beirut.