Đánh thức bản Mường dưới chân thác Mây

Dòng thác Mây nằm trên địa bàn thôn Lâm Sơn, xã Thạch Quảng vẫn đổ trắng qua những tầng đá như bao đời nay.

Nhưng dưới chân dòng thác ấy, một bản Mường cũng đang từng ngày chuyển mình. Cuộc sống của người dân không chỉ đổi thay bởi những con đường mới hay lượng khách ngày một đông hơn, mà còn bởi du lịch sinh thái gắn với du lịch cộng đồng đang mở ra một sinh kế mới, giúp gìn giữ và đánh thức những giá trị văn hóa vốn đã hiện hữu từ bao đời.

Vẻ đẹp thác Mây (xã Thạch Quảng) thu hút đông đảo du khách dịp hè.

Bước ngoặt đến với người dân khi tuyến đường bê tông dài khoảng 10km từ đường Hồ Chí Minh vào các thôn: Nội Thành, Thống Nhất, Đăng Thượng (nay thuộc thôn Lâm Sơn, xã Thạch Quảng) được hoàn thành năm 2018. Trước đây, người dân phải mất gần 1,5 giờ đồng hồ đi xe máy mới ra đến đường lớn thì nay chỉ chừng 20 phút. Con đường không chỉ rút ngắn khoảng cách địa lý mà còn mở lối đưa du khách đến gần hơn với thác Mây.

Trước khi trở thành điểm đến của du khách, thác Mây là một phần không thể thiếu trong đời sống của người dân bản Mường. Dòng nước từ thác không chỉ phục vụ sản xuất nông nghiệp mà còn gắn bó với tuổi thơ, sinh hoạt của bao thế hệ. Khi giao thông thuận lợi, vẻ đẹp hoang sơ của thác Mây dần được nhiều người biết đến. Từ đó, người dân bắt đầu nhìn thấy cơ hội phát triển kinh tế ngay từ những giá trị vốn có của quê hương, từ cảnh quan thiên nhiên đến bản sắc văn hóa Mường.

Nhắc đến những người tiên phong làm du lịch, nhiều người dân địa phương đều nhắc tới gia đình anh Nguyễn Văn Tuyệt và chị Quách Thị Lệ. Vốn gắn bó với nương ruộng, khi khách du lịch bắt đầu tìm đến thác Mây nhiều hơn, năm 2018 anh chị mạnh dạn mở cửa căn nhà sàn của gia đình để đón khách. Nay gia đình anh Tuyệt có 4 phòng nghỉ cùng một nhà sàn phục vụ lưu trú, có thể phục vụ từ 20 đến 30 mâm ăn mỗi ngày và tạo việc làm thường xuyên cho 7 lao động địa phương. Điều níu chân nhiều du khách không chỉ là không gian nghỉ dưỡng giữa núi rừng, mà còn là những bữa cơm mang hương vị bản Mường và sự chân tình của những người chủ nhà.

Nếu gia đình anh Tuyệt mở cửa đón khách thì chị Bùi Thị Thao lại chọn một cách khác để giữ gìn và lan tỏa văn hóa Mường. Bước vào căn nhà sàn của chị, du khách như đến một không gian văn hóa thu nhỏ. Những tấm thổ cẩm nhiều sắc màu phủ trên vách gỗ, bộ cồng chiêng được treo ngay ngắn, chiếc trống hội đặt ở gian giữa, khung cửi, guồng quay tơ, cối giã gạo… đều được gìn giữ cẩn thận.

Chị Thao kể, từ năm 16 – 17 tuổi chị đã biết dệt vải. Để hoàn thành một chiếc khăn thổ cẩm phải mất hai ngày một đêm. Mỗi tấm vải không chỉ là sản phẩm thủ công mà còn gửi gắm trong từng đường chỉ tình yêu với văn hóa dân tộc Mường. Ý tưởng tạo dựng một không gian văn hóa Mường đã được chị ấp ủ từ nhiều năm trước. Đến tháng 3/2024, chị bắt đầu cải tạo, bài trí lại căn nhà theo đúng phong cách nhà sàn Mường truyền thống. Đến nay, nhiều đoàn khách khi đến thác Mây đều dành thời gian ghé căn nhà sàn của chị để thử dệt thổ cẩm, quay tơ, xe sợi, xay lúa, giã gạo, đánh cồng chiêng và tìm hiểu phong tục của người Mường.

Ở thôn Lâm Sơn, du khách ấn tượng với tấm biển mang tên Homestay Nà Mạ. Đó là căn nhà xinh của gia đình anh Nguyễn Văn Tịnh. Sau nhiều năm làm phụ hồ, đào vàng, gánh than nơi đất khách, anh Nguyễn Văn Tịnh trở về quê xây dựng Homestay Nà Mạ. Trong tiếng Mường, “Nà” là ruộng, “Mạ” là mạ non. Cái tên mộc mạc ấy gợi nhớ cánh đồng quê hương mà anh luôn đau đáu khi còn đi làm ăn xa. Sau 3 năm hoạt động, homestay có 5 bungalow, 2 nhà sàn với sức chứa khoảng 100 khách. Giữa không gian xanh của núi rừng, những trải nghiệm văn hóa Mường đã giúp nơi đây trở thành điểm dừng chân của nhiều du khách, đồng thời mở ra cơ hội lập nghiệp ngay trên quê hương cho những người từng phải mưu sinh xa xứ.

Chị Bùi Thị Thao (thôn Lâm Sơn, xã Thạch Quảng) luôn giữ gìn nét đẹp văn hóa cồng chiêng của người dân tộc Mường.

Năm 2019, thác Mây được công nhận là điểm du lịch cấp tỉnh. Du lịch phát triển cũng mang đến sinh kế mới cho người dân. Con đường thôn dẫn vào điểm du lịch thác Mây có khoảng 60 hộ dân tham gia kinh doanh dịch vụ, khai thác tiềm năng dòng sông Ngang, thác Mây. Dưới chân thác, những ki-ốt nhỏ bày bán đặc sản địa phương luôn tấp nập mỗi dịp cuối tuần. Chị Nguyễn Thị Thành là một trong những người gắn bó với công việc này gần 8 năm. Những bó rau dớn, măng rừng, cua đá, ốc suối, chuối nhà trồng hay những đôi đũa tre do bà con tự vót… được chị mang đến giới thiệu với du khách. Mỗi sản phẩm không chỉ mang lại thêm thu nhập mà còn kể câu chuyện về cuộc sống của người Mường nơi đây.

Theo ông Bùi Văn Thuấn, Trưởng thôn Lâm Sơn chia sẻ: Thôn có 371 hộ với 1.691 nhân khẩu, diện tích tự nhiên hơn 3.900ha. Trong dịp hè 2026, thác Mây đã đón hàng nghìn lượt du khách, đến tham quan, tắm thác và trải nghiệm không gian văn hóa của đồng bào Mường.

Để mỗi chuyến đi của du khách được trọn vẹn, phía sau những dòng người đến tham quan còn có sự đóng góp của tổ bảo vệ điểm du lịch. Gắn bó với công việc đã 5 năm, anh Bùi Văn Dụ cùng các thành viên thuộc Ban Quản lý điểm du lịch thác Mây, xã Thạch Quảng, bắt đầu ngày mới ở thác Mây từ 7 giờ sáng đến 17 giờ hằng ngày. Công việc của họ không chỉ là soát vé mà còn hướng dẫn du khách, nhắc nhở giữ gìn vệ sinh môi trường, hỗ trợ cứu hộ khi cần thiết và bảo đảm an toàn trong suốt hành trình khám phá thác Mây.

Ông Nguyễn Xuân Mạnh, Phó Chủ tịch UBND xã Thạch Quảng chia sẻ: “Cùng với khai thác hiệu quả tiềm năng du lịch thác Mây, địa phương xác định phát triển du lịch phải gắn với bảo tồn cảnh quan thiên nhiên, gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc Mường và nâng cao ý thức của cộng đồng trong bảo vệ môi trường; tuyên truyền, vận động người dân và du khách thực hiện nếp sống văn minh, bảo đảm an ninh, an toàn tại khu du lịch”.

Bên cạnh đó, xã đã khuyến khích các hộ dân có homestay, đa dạng hóa sản phẩm du lịch, khai thác các giá trị văn hóa truyền thống như dệt thổ cẩm, cồng chiêng, ẩm thực, nghề thủ công để tạo thêm trải nghiệm cho du khách. Kết nối thác Mây với Vườn quốc gia Cúc Phương, Di tích quốc gia đặc biệt hang Con Moong (xã Thành Vinh) và các điểm du lịch lân cận, hình thành các tuyến, tour trải nghiệm, từng bước khắc phục tính mùa vụ, kéo dài thời gian lưu trú và nâng cao giá trị của du lịch địa phương theo hướng bền vững.

Trên vùng đất phía tây Thanh Hóa, từ thác Mây đến thác Hiêu, thác Ma Hao, thác Voi hay thác Đẹn…, nhiều bản làng đang từng bước biến lợi thế thiên nhiên và bản sắc văn hóa thành nguồn lực phát triển. Khi người dân trở thành chủ thể của du lịch, những nếp nhà sàn, khung cửi, tiếng cồng chiêng hay sản vật núi rừng không chỉ tạo nên trải nghiệm cho du khách mà còn góp phần giữ gìn những giá trị truyền thống. Đó cũng là con đường để du lịch cộng đồng phát triển bền vững, mang lại sinh kế cho người dân ngay trên chính quê hương mình.