Cuộc đua ở Bắc Cực: Nga đang đi trước, Mỹ để lộ thế bị động

Yêu sách của Tổng thống Donald Trump về Greenland khiến dư luận thế giới bối rối, nhưng trên thực tế, cuộc đua giành Bắc Cực đã diễn ra suốt nhiều thập kỷ.

Và trong một thời gian dài, Nga là bên chiếm ưu thế.

Quang cảnh thành phố Nuuk, Greenland, ngày 1/1/2025. Ảnh: Kyodo/TTXVN

Theo CNN, cuộc tranh luận xoay quanh Bắc Cực đang trở nên nóng hơn bao giờ hết khi Tổng thống Mỹ Donald Trump liên tục khẳng định Greenland nên trở thành một phần của nước Mỹ. Yêu sách của ông Trump khiến dư luận thế giới bối rối, nhưng trên thực tế, cuộc đua giành Bắc Cực đã diễn ra suốt nhiều thập kỷ. Và trong một thời gian dài, Nga là bên chiếm ưu thế.

Không có nghi ngờ gì về việc Moskva duy trì sự hiện diện vượt trội tại khu vực Bắc Cực. Nga kiểm soát khoảng một nửa diện tích đất liền và một nửa vùng đặc quyền kinh tế trên biển ở phía bắc Vòng Bắc Cực. Hai phần ba dân số tại Bắc Cực hiện sống ở Nga.

Dù Bắc Cực chỉ chiếm một tỷ lệ rất nhỏ trong nền kinh tế toàn cầu – khoảng 0,4%, theo Hội đồng Bắc Cực – Nga lại kiểm soát tới 2/3 GDP của toàn khu vực này.

Sức mạnh quân sự Bắc Cực của Nga

Trong nhiều thập kỷ, Nga đã mở rộng dấu ấn quân sự tại Bắc Cực, đầu tư vào các cơ sở mới cũng như nâng cấp các căn cứ hiện có.

Theo Tổ chức Simons Foundation, một tổ chức phi lợi nhuận của Canada theo dõi an ninh Bắc Cực và giải trừ hạt nhân, hiện có 66 căn cứ quân sự cùng hàng trăm cơ sở và tiền đồn quốc phòng khác trong khu vực Bắc Cực mở rộng.

Dựa trên dữ liệu công khai và nghiên cứu của Simons Foundation, 30 căn cứ nằm ở Nga và 36 căn cứ thuộc các quốc gia NATO có lãnh thổ Bắc Cực, gồm 15 căn cứ ở Na Uy (trong đó có một căn cứ của Anh), 8 tại Mỹ, 9 ở Canada, 3 tại Greenland và 1 ở Iceland.

Dù các chuyên gia cho rằng Nga hiện chưa thể sánh ngang năng lực quân sự tổng thể của NATO, quy mô hiện diện quân sự của Moskva và tốc độ mở rộng trong những năm gần đây vẫn là mối lo ngại lớn với phương Tây.

Viện Nghiên cứu Dịch vụ Hoàng gia Anh (RUSI) cho biết Nga đã đầu tư đáng kể tiền bạc và công sức để hiện đại hóa hạm đội tàu ngầm chạy bằng năng lượng hạt nhân – trụ cột sức mạnh quân sự của nước này tại Bắc Cực. Trong khi tiến hành chiến dịch tại Ukraine, Nga cũng đã cải thiện năng lực radar, thiết bị bay không người lái và tên lửa.

Từ hợp tác hậu Chiến tranh Lạnh đến đối đầu

Không phải lúc nào bức tranh Bắc Cực cũng căng thẳng như hiện nay. Trong nhiều năm sau khi Chiến tranh Lạnh kết thúc, Bắc Cực từng được xem là khu vực hiếm hoi mà Nga và phương Tây có thể hợp tác.

Hội đồng Bắc Cực, được thành lập năm 1996, đã nỗ lực đưa Nga xích lại gần 7 quốc gia Bắc Cực còn lại, thúc đẩy hợp tác về đa dạng sinh học, khí hậu và bảo vệ quyền lợi của các cộng đồng bản địa.

Thậm chí đã có thời điểm các bên tìm cách hợp tác về an ninh, khi Nga tham dự hai cuộc họp cấp cao của Diễn đàn Tham mưu trưởng Quốc phòng Bắc Cực, trước khi bị loại khỏi cơ chế này sau vụ sáp nhập Crimea năm 2014.

Phần lớn các hình thức hợp tác đã bị đình chỉ kể từ đó, và quan hệ giữa Moskva với phương Tây chạm mức thấp nhất kể từ sau Chiến tranh Lạnh khi Nga mở chiến dịch quân sự tại Ukraine năm 2022.

Việc Phần Lan và Thụy Điển gia nhập NATO vào các năm 2023 và 2024 đã chia Bắc Cực thành hai nửa tương đối cân bằng: một bên do Nga kiểm soát, bên còn lại thuộc NATO.

Mỹ, Trung Quốc và tham vọng tại Bắc Cực

Tổng thống Trump nhiều lần tuyên bố Mỹ “cần” Greenland vì lý do an ninh quốc gia, viện dẫn tham vọng của Nga và Trung Quốc tại Bắc Cực. Ông cho rằng Đan Mạch – quốc gia có chủ quyền đối với hòn đảo lớn nhất thế giới – không đủ năng lực bảo vệ Greenland trước các mối đe dọa.

Mỹ bị đánh giá là đã chậm chân trong cuộc đua Bắc Cực, không phải vì thiếu nhận thức về tầm quan trọng của khu vực này, mà vì trong nhiều năm Washington không coi đây là ưu tiên chiến lược hàng đầu. Sau Chiến tranh Lạnh, Mỹ dồn phần lớn nguồn lực vào Trung Đông, chống khủng bố và sau đó là cạnh tranh ảnh hưởng tại khu vực Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương, trong khi Bắc Cực được xem như một không gian ổn định, ít xung đột và chủ yếu gắn với các vấn đề môi trường. Khoảng trống chiến lược đó đã tạo điều kiện để Nga âm thầm củng cố vị thế.

Trong khi đó, dù không phải quốc gia Bắc Cực, Trung Quốc cũng không che giấu lợi ích của mình trong khu vực. Năm 2018, Bắc Kinh tuyên bố là một “quốc gia cận Bắc Cực” và công bố sáng kiến “Con đường Tơ lụa vùng cực” cho vận tải biển.

Năm 2024, Trung Quốc và Nga đã tiến hành một cuộc tuần tra chung tại Bắc Cực, như một phần trong hợp tác ngày càng sâu rộng giữa hai nước.

Biến đổi khí hậu và những cơ hội đi kèm rủi ro

An ninh không phải là lý do duy nhất khiến Bắc Cực thu hút sự chú ý. Khu vực này đang biến đổi nhanh hơn bất kỳ nơi nào khác trên thế giới khi khủng hoảng khí hậu ngày càng trầm trọng, với tốc độ ấm lên nhanh gấp khoảng bốn lần mức trung bình toàn cầu.

Băng trôi tại Ilulissat, Greenland. Ảnh: THX/TTXVN

Băng biển đang tan chảy nhanh chóng. Trong khi các nhà khoa học cảnh báo điều này có thể gây hậu quả tàn khốc cho thiên nhiên và sinh kế của con người, nhiều ý kiến cho rằng băng tan cũng có thể mở ra những cơ hội kinh tế khổng lồ trong lĩnh vực khai khoáng và vận tải biển.

Hai tuyến hàng hải từng gần như không thể khai thác cách đây hai thập kỷ nay đã dần mở ra do băng tan – dù các nhà nghiên cứu và tổ chức môi trường cảnh báo rằng việc đưa các đoàn tàu đi qua môi trường mong manh, xa xôi và nguy hiểm này có thể dẫn tới thảm họa sinh thái và nhân đạo.

Tuyến Biển Bắc chạy dọc bờ biển phía bắc của Nga và Hành lang Tây Bắc men theo bờ bắc Bắc Mỹ đều đã gần như không còn băng vào cao điểm mùa hè kể từ cuối những năm 2000. Tuyến này giúp rút ngắn thời gian vận chuyển giữa châu Á và châu Âu xuống còn khoảng hai tuần – bằng một nửa so với tuyến truyền thống qua kênh đào Suez.

Nga đã đẩy mạnh sử dụng tuyến này kể từ năm 2022 để vận chuyển dầu khí sang Trung Quốc sau khi các lệnh trừng phạt khiến nước này mất thị trường châu Âu.

Tương tự, số chuyến đi qua Hành lang Tây Bắc đã tăng từ chỉ vài chuyến mỗi năm vào đầu những năm 2000 lên tới 41 chuyến vào năm 2023.

Một tuyến trung tâm thứ ba, đi thẳng qua Bắc Cực, thậm chí có thể trở nên khả thi trong tương lai. Tuy nhiên, mức độ tan băng cần thiết để điều này xảy ra sẽ gây ra những hậu quả đáng báo động, làm tăng tốc độ nóng lên toàn cầu, gia tăng các hiện tượng thời tiết cực đoan và hủy hoại các hệ sinh thái quý giá.

Greenland và “giấc mơ khoáng sản”

Băng tan cũng có thể làm lộ ra những vùng đất trước đây không thể khai thác. Greenland, theo Cơ quan Khảo sát Địa chất Đan Mạch và Greenland, có thể trở thành điểm nóng về than đá, đồng, vàng, đất hiếm và kẽm.

Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu cho rằng việc khai thác khoáng sản tại Greenland sẽ vô cùng khó khăn và tốn kém, do phần lớn các mỏ nằm ở khu vực hẻo lánh phía trên Vòng Bắc Cực, nơi có lớp băng dày hơn 1,6 km và chìm trong bóng tối phần lớn thời gian trong năm.

Ý tưởng rằng Mỹ có thể dễ dàng khai thác các nguồn tài nguyên này đã bị ông Malte Humpert, nhà sáng lập và nghiên cứu viên cao cấp của Viện Bắc Cực, mô tả là “hoàn toàn điên rồ”.

Dù ông Trump gần đây nhấn mạnh khía cạnh an ninh của Greenland, cựu Cố vấn An ninh Quốc gia Mỹ Mike Waltz từng nói với Fox News năm 2024 rằng sự quan tâm của chính quyền Mỹ đối với Greenland thực chất là “vì khoáng sản chiến lược” và “tài nguyên thiên nhiên”.