Chiến sự và ’siêu El Nino’ đe dọa thổi bùng giá lương thực toàn cầu

Hiện tượng El Nino mạnh bất thường có thể xuất hiện vào cuối năm nay, làm gia tăng lo ngại về an ninh lương thực, trong bối cảnh chiến sự tại Iran gây gián đoạn nguồn cung phân bón then chốt.

Chất lượng bắp ngô giảm rõ rệt do hạn hán ở Harare, Zimbabwe. Ảnh: THX/TTXVN

Các nhà khoa học khí hậu cảnh báo rằng khả năng xuất hiện đợt El Nino làm gia tăng nhiệt độ Trái Đất đang ngày càng rõ rệt trong những tháng tới. Giới khí tượng Mỹ ước tính hơn 30% khả năng hiện tượng El Nino mạnh sẽ hình thành trong giai đoạn từ tháng 10 đến tháng 12.

Các mô hình khí hậu của châu Âu thậm chí cho thấy xác suất cao hơn đối với El Nino rất mạnh, hay còn gọi là “siêu El Nino”.

El Nino là hiện tượng nhiệt độ bề mặt nước biển ấm lên, xảy ra tự nhiên vài năm một lần. Hiện tượng này được xác nhận khi nhiệt độ nước biển tại khu vực Đông Thái Bình Dương tăng 0,5 độ C so với mức trung bình dài hạn. El Nino xảy ra không thường xuyên và thường kéo dài khoảng một năm, có xu hướng làm tăng nhiệt độ toàn cầu, từ đó có thể dẫn đến các hiện tượng thời tiết cực đoan hơn như lũ lụt. Điều này là bởi cứ mỗi 1℃ nhiệt độ không khí tăng lên, bầu khí quyển có thể chứa thêm khoảng 7% độ ẩm, dẫn đến lượng mưa lớn và dữ dội hơn.

El Nino cũng có thể làm tăng cường các đợt nắng nóng ở vùng nhiệt đới, đó là lý do những năm xuất hiện hiện tương El Nino thường nằm trong số những năm nóng nhất được ghi nhận. Hiện tượng El Nino gần đây nhất xảy ra từ tháng 5/2023 đến tháng 3/2024, góp phần tạo nên những đợt nắng nóng kỷ lục, gây ra cháy rừng và lũ lụt trên toàn cầu.

Chuyên gia Chris Jaccarini tại tổ chức phi lợi nhuận Đơn vị Thông tin tình báo về Khí hậu và Năng lượng (Anh) cho biết năm 2026 đang dần định hình thành một năm mà xung đột địa chính trị và rủi ro khí hậu trở thành gánh nặng chi phí hiện hữu.

Ông Chris Jaccarini lưu ý với CNBC: “Giá thực phẩm đang chịu sức ép từ cả hai phía, một bên là các hiện tượng khí hậu cực đoan làm gián đoạn sản xuất ở những vùng trồng trọt lớn, bên kia là hệ thống lương thực vẫn phụ thuộc nặng nề vào nhiên liệu hóa thạch, khiến chi phí khí đốt, phân bón, vận chuyển và đóng gói dễ bị đẩy lên khi giá năng lượng biến động. Đó là lý do khả năng xuất hiện đợt El Nino mạnh lại đáng lo ngại. Hiện tượng này có thể gia tăng rủi ro thời tiết trong hệ thống khí hậu vốn đã bị xáo trộn bởi phát thải của con người, từ đó làm trầm trọng thêm lạm phát do giá nhiên liệu hóa thạch cao”.

Có một số mặt hàng đặc biệt nhạy cảm với các hiện tượng thời tiết. Theo ông Jaccarini, El Nino thường tạo áp lực tăng giá đối với ca cao, dầu thực vật, gạo và đường. Ông cũng cảnh báo về rủi ro rộng hơn đối với các sản phẩm gắn với khu vực nhiệt đới như chuối, trà, cà phê, sôcôla và thịt gia súc sử dụng thức ăn từ đậu nành.

Người dân cuốc đất để trồng trọt tại Turkana, Kenya. Ảnh: THX/TTXVN

Ông Dawid Heyl tại công ty Ninety One (Anh) đánh giá hiện tượng El Nino tiềm ẩn rủi ro đối với sản xuất lương thực toàn cầu, nhưng mức độ rủi ro này phụ thuộc vào thời điểm hiện tượng khí hậu này phát triển, mức độ cực đoan và thời gian kéo dài của nó. Theo ông Heyl, các quốc gia như Ấn Độ, Australia, Brazil và Argentina đều có thể chịu tác động đáng kể từ El Nino, dù mức độ và nguyên nhân ở mỗi nước là khác nhau.

Liên minh châu Âu (EU) đầu tháng này cảnh báo rằng một đợt El Nino vào cuối năm nay có thể khiến Tây Bắc Ethiopia, Nam Sudan và Sudan rơi vào tình trạng khô hạn, đặt ra rủi ro đáng kể đối với vụ mùa nông nghiệp chính.

Trong khi đó, giá dầu khí và giá phân bón đã tăng vọt do chiến sự tại Iran làm gián đoạn nghiêm trọng nguồn cung qua eo biển Hormuz. Khoảng 1/3 lượng phân bón vận chuyển bằng đường biển trên thế giới đi qua eo biển Hormuz. Do đó, nhiều lãnh đạo thế giới vào ngày 8/4 đã hoan nghênh thông báo về lệnh ngừng bắn tạm thời giữa Mỹ và Iran.

Đà tăng mạnh của giá nhiên liệu và phân bón diễn ra khi mùa gieo trồng tại Mỹ chính thức bước vào giai đoạn cao điểm, khiến nông dân nước này ngày càng lo ngại về nguy cơ giá thực phẩm tăng cao và năng suất cây trồng giảm.

Theo nhà kinh tế trưởng Paul Donovan tại ngân hàng UBS (Thụy Sĩ), mỗi đợt tăng giá năng lượng đều làm dấy lên lo ngại về giá lương thực leo thang do sản xuất phân bón tiêu tốn nhiều năng lượng trong khi khí đốt tự nhiên được sử dụng để sản xuất một số hóa chất.

Ông Donovan lưu ý:”Tuy nhiên, giá phân bón tăng cao có thể không phải là mối đe dọa lớn nhất đối với giá nông sản trong năm nay. Năm 2026 có thể xuất hiện hiện tượng siêu El Nino. Trong trường hợp đó, hạn hán và nguồn cung cấp nước hạn chế có thể đáng lo hơn tình trạng thiếu nitơ”.

Một cánh đồng ngô bị khô hạn ở ngoại ô Harare, Zimbabwe. Ảnh: THX/TTXVN

Chương trình Lương thực Thế giới của Liên hợp quốc (WFP) công bố phân tích trong tháng 3 cảnh báo rằng hiện nay số trường hợp rơi vào tình cảnh thiếu an ninh lương thực trên toàn cầu có thể ở ngưỡng tương đương với thời điểm xung đột Nga – Ukraine bùng phát năm 2022. WFP ước tính rằng số trường hợp đối mặt với nạn đói trầm trọng có thể tăng thêm 45 triệu người nếu chiến sự tại Iran kéo dài quá tháng 6 và giá dầu duy trì trên 100 USD/thùng. Dự đoán này sẽ làm tăng thêm con số 318 triệu người trên toàn cầu hiện đang thiếu an ninh lương thực.

Ông Jaccarini cho rằng cách để xoa dịu những lo ngại ngày càng gia tăng về an ninh lương thực là cần nhìn nhận rằng các rủi ro đối với hệ thống lương thực toàn cầu sẽ còn tồn tại trong thời gian dài.

Ông nhấn mạnh: “Trong bối cảnh các quan hệ đối tác địa chính trị truyền thống đang chịu nhiều sức ép, hợp tác quốc tế trở nên quan trọng hơn bao giờ hết. Việc giảm biến động giá lương thực phụ thuộc vào các quốc gia nỗ lực cùng nhau đạt mục tiêu phát thải ròng bằng 0″.