Cân bằng mong manh

Ngày 28/5 đánh dấu tròn 3 tháng kể từ khi xung đột giữa Mỹ – Israel và Iran bùng phát, đẩy Trung Đông vào một trong những giai đoạn căng thẳng nhất nhiều năm qua.

Toà nhà bị phá huỷ sau các cuộc không kích của lực lượng Mỹ-Israel xuống thủ đô Tehran, Iran ngày 14/4/2026. Ảnh: THX/TTXVN

Sau các đợt không kích, những màn đáp trả quân sự, sức ép kinh tế và nguy cơ leo thang thành đối đầu khu vực quy mô lớn, Trung Đông đang bước vào một thực tế mới: chiến sự chưa thực sự khép lại, nhưng các nỗ lực ngoại giao đã bắt đầu tăng tốc. Ba tháng biến động vừa qua không tạo ra một bên chiến thắng tuyệt đối. Thay vào đó, khu vực đang dần hình thành một trạng thái cân bằng mới – mong manh hơn, phức tạp hơn và khó dự báo hơn.

Một trong những thay đổi đáng chú ý nhất là sự dịch chuyển từ ưu tiên quân sự sang thúc đẩy đối thoại. Các cuộc đàm phán gián tiếp Mỹ – Iran với vai trò trung gian của Pakistan và sự hỗ trợ của Qatar đang trở thành tâm điểm chú ý. Những tín hiệu gần đây cho thấy Washington và Tehran đang tiến gần hơn tới một cơ chế ghi nhớ nhằm kéo dài lệnh ngừng bắn hiện tại, đồng thời từng bước xử lý các vấn đề tồn đọng như Eo biển Hormuz, tài sản Iran bị phong tỏa, các biện pháp trừng phạt và hồ sơ hạt nhân.

Theo giới quan sát khu vực, việc cả Mỹ và Iran chấp nhận quay trở lại các kênh tiếp xúc gián tiếp cho thấy ưu tiên hiện nay của hai bên không còn là tìm kiếm một chiến thắng quân sự mang tính quyết định, mà là kiểm soát rủi ro leo thang. Chuyên gia Firas Maksad thuộc Eurasia Group nhận định rằng sau 3 tháng đối đầu, Washington và Tehran đều nhận thấy “không tồn tại một lối thoát quân sự ít tổn thất” cho cuộc khủng hoảng hiện nay.

Tuy nhiên, khoảng cách giữa hai bên vẫn còn lớn. Iran muốn ưu tiên chấm dứt hoàn toàn các hoạt động quân sự, nới lỏng phong tỏa kinh tế, giải phóng tài sản bị đóng băng và giảm sức ép đối với xuất khẩu dầu mỏ. Trong khi đó, Mỹ tiếp tục yêu cầu những cam kết rõ ràng hơn liên quan chương trình hạt nhân, tự do hàng hải tại Hormuz cũng như các vấn đề an ninh khu vực. Những bất đồng xoay quanh kho dự trữ urani làm giàu, cơ chế dỡ bỏ trừng phạt hay tiến trình giải phóng tài sản của Iran vẫn là các nút thắt lớn trên bàn đàm phán.

Điểm đáng chú ý sau 3 tháng đối đầu là cả hai phía dường như đều đi tới cùng một nhận thức: cái giá của một cuộc xung đột kéo dài đang lớn hơn rất nhiều so với dự tính ban đầu.

Đối với Iran, sức ép kinh tế ngày càng hiện hữu khi các biện pháp phong tỏa và hạn chế xuất khẩu năng lượng tiếp tục gây áp lực cho nền kinh tế vốn đã nhiều khó khăn. Đồng rial mất giá mạnh, lạm phát duy trì ở mức cao trong khi nguồn thu từ dầu mỏ tiếp tục bị ảnh hưởng. Trong khi đó, Mỹ cũng đối mặt với những bài toán không đơn giản, từ biến động giá năng lượng toàn cầu, tác động tới kinh tế trong nước cho tới áp lực chính trị trước cuộc bầu cử quốc hội giữa nhiệm kỳ năm 2026.

Tàu hàng di chuyển qua eo biển Hormuz. Ảnh: AA/TTXVN

Thực tế hiện nay cho thấy không bên nào đạt được toàn bộ mục tiêu chiến lược ban đầu. Các chiến dịch quân sự đã tạo sức ép đáng kể đối với Iran nhưng chưa mang lại bước ngoặt quyết định. Tehran vẫn duy trì được năng lực răn đe đáng kể, khả năng tác động tới các tuyến hàng hải chiến lược cũng như ảnh hưởng khu vực. Trong khi đó, Mỹ và Israel cũng chưa thể đạt được kết quả chiến lược mang tính dứt điểm như kỳ vọng. Đáng chú ý, Eo biển Hormuz – vốn không phải nguyên nhân trực tiếp dẫn tới xung đột – nay lại trở thành tâm điểm cạnh tranh địa chính trị mới tại Trung Đông.

Ở góc độ rộng hơn, cuộc khủng hoảng 3 tháng qua cũng đang tạo ra những chuyển động đáng chú ý trong cấu trúc quyền lực khu vực.

Pakistan, Qatar, Ai Cập và Oman nổi lên rõ nét hơn trong vai trò trung gian ngoại giao, phản ánh xu hướng các quốc gia Trung Đông ngày càng chủ động hơn trong xử lý các vấn đề an ninh khu vực thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào các cơ chế can dự truyền thống từ bên ngoài. Nếu Qatar và Oman tiếp tục duy trì vai trò cầu nối quen thuộc, Pakistan thời gian gần đây cũng cho thấy vị thế ngày càng đáng chú ý khi tham gia thúc đẩy các kênh tiếp xúc giữa các bên.

Theo Giáo sư Abdulkhaleq Abdulla, chuyên gia chính trị tại Các Tiểu vương quốc Arập Thống nhất (UAE), các nước Arập Vùng Vịnh hiện ưu tiên tránh bị cuốn sâu vào đối đầu trực tiếp giữa Mỹ và Iran, đồng thời tiếp tục duy trì thế cân bằng trong quan hệ với cả Washington và Tehran nhằm hạn chế nguy cơ bất ổn lan rộng trong khu vực.

Song song với đó, các nước Arập đang tăng tốc đa dạng hóa quan hệ đối tác chiến lược nhằm giảm thiểu rủi ro phụ thuộc vào một cơ chế bảo đảm an ninh duy nhất. Ai Cập cũng đã có những điều chỉnh nhất định, dù khá thận trọng, cho thấy Cairo đang có cách tiếp cận chủ động hơn trước những biến động khu vực. Song song với đó, các cường quốc ngoài khu vực cũng bắt đầu điều chỉnh hiện diện và tính toán chiến lược tại Trung Đông.

Đáng chú ý, cuộc khủng hoảng hiện nay cho thấy năng lượng không còn đơn thuần là câu chuyện thương mại. Các tuyến hàng hải chiến lược, hạ tầng dầu khí, khí tự nhiên hóa lỏng (LNG), bảo hiểm vận tải biển và chuỗi cung ứng toàn cầu ngày càng gắn chặt với các tính toán địa chính trị. Những biến động tại Trung Đông thời gian qua đã tác động trực tiếp tới giá năng lượng, chi phí vận tải, lạm phát và tâm lý thị trường quốc tế.

Triển vọng đàm phán Mỹ – Iran hiện tạo ra cơ sở cho sự lạc quan thận trọng. Các động thái ngoại giao dồn dập gần đây cho thấy không bên nào muốn quay trở lại một cuộc đối đầu toàn diện. Nhiều khả năng sẽ xuất hiện một giải pháp mà ở một mức độ nhất định, các bên đều có thể tạm chấp nhận trong bối cảnh hiện nay.

Tuy nhiên, ngay cả khi đạt được một thỏa thuận tạm thời, điều đó cũng chưa đồng nghĩa các nguyên nhân sâu xa của cạnh tranh khu vực đã được giải quyết. Hồ sơ hạt nhân, cạnh tranh ảnh hưởng địa chính trị, an ninh hàng hải, vai trò của các lực lượng đồng minh và cấu trúc an ninh tương lai của Trung Đông vẫn là những bài toán chưa có lời giải hoàn chỉnh.

Ba tháng qua cho thấy một thực tế mới của Trung Đông: chiến tranh có thể được kiềm chế bằng ngoại giao, nhưng ổn định lâu dài chỉ xuất hiện khi khu vực tìm được một trạng thái cân bằng đủ bền vững để thay thế vòng xoáy đối đầu kéo dài nhiều năm qua. Và có lẽ, đó mới là cuộc đàm phán khó khăn nhất đang ở phía trước.