Cách chăm sóc phổi, phòng ngừa bệnh hô hấp mùa thu

Thời tiết mùa thu thay đổi có thể làm tăng khó chịu đường hô hấp, nhất là ở người cao tuổi và người mắc bệnh mạn tính…

Khi chuyển mùa, nhiệt độ và độ ẩm không khí thay đổi, một số người có thể xuất hiện các triệu chứng như khô mũi, đau họng, ho hoặc hắt hơi. Người cao tuổi, người mắc hen phế quản, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD) và người có bệnh nền cần chú ý hơn vì nguy cơ diễn biến nặng khi mắc nhiễm trùng hô hấp có thể cao hơn.

Theo y học cổ truyền (YHCT), mùa thu có đặc điểm táo khí, dễ ảnh hưởng đến phế, vì vậy dưỡng phế, nhuận táo là những nguyên tắc thường được đề cập trong chăm sóc sức khỏe theo mùa. Dưới góc độ y học hiện đại, duy trì độ ẩm phù hợp, hạn chế tiếp xúc với khói bụi, phòng tránh tác nhân gây bệnh và tiêm chủng theo khuyến cáo là những biện pháp thiết thực để bảo vệ đường hô hấp.

1. Vì sao cần chăm sóc đường hô hấp khi giao mùa?

Đường hô hấp có cơ chế tự bảo vệ nhờ lớp chất nhầy và hệ thống lông chuyển trên bề mặt niêm mạc. Chất nhầy giữ lại một phần bụi, các hạt và vi sinh vật; lông chuyển vận chuyển chất nhầy về phía họng để loại bỏ khỏi đường thở. Khi không khí quá khô, niêm mạc có thể bị kích ứng, gây khô mũi, khô họng và ảnh hưởng đến hoạt động làm sạch của đường hô hấp.

Tuy nhiên, thời tiết khô hoặc chênh lệch nhiệt độ giữa ngày và đêm không phải nguyên nhân trực tiếp gây nhiễm virus. Nguy cơ mắc bệnh còn phụ thuộc vào mức độ tiếp xúc với mầm bệnh, thông khí trong không gian kín, tình trạng miễn dịch và các yếu tố sức khỏe cá nhân.

Mùa thu cũng có thể là thời điểm một số loại phấn hoa phát tán, làm khởi phát triệu chứng ở người bị viêm mũi dị ứng hoặc hen phế quản. Mức độ phơi nhiễm thay đổi theo loại cây, thời tiết và địa phương. Người có bệnh hô hấp mạn tính nên duy trì điều trị theo chỉ định, không tự ý ngừng thuốc khi triệu chứng giảm.

2. Cách chăm sóc phổi và đường hô hấp trong mùa thu

Duy trì độ ẩm phù hợp, uống đủ nước

Không khí quá khô có thể làm tăng cảm giác khô rát ở mũi và họng, bạn có thể sử dụng thiết bị đo độ ẩm để theo dõi môi trường trong nhà. Độ ẩm khoảng 40 – 60% là mức tham khảo thường được sử dụng để tạo sự dễ chịu; cần tránh để độ ẩm kéo dài ở mức cao, gây ngưng tụ hơi nước và phát triển nấm mốc.

Lưu ý, kiểm soát độ ẩm không thể thay thế việc thông khí, vệ sinh môi trường và hạn chế nguồn lây nhiễm.

Uống nước đều đặn trong ngày giúp duy trì cân bằng dịch và hạn chế khô miệng, khô họng. Lượng nước cần thiết tùy thuộc tuổi, thể trạng, mức độ vận động, thời tiết và tình trạng sức khỏe. Người mắc suy tim, suy thận hoặc được bác sĩ yêu cầu hạn chế dịch cần tuân thủ hướng dẫn riêng.

Theo quan niệm YHCT, mùa thu dễ xuất hiện tình trạng táo, nên chú trọng các món ăn có tính chất thanh đạm, cung cấp đủ nước và dưỡng chất. Lê, củ sen, nấm tuyết và rau xanh có thể được sử dụng trong bữa ăn đa dạng. Đây là thực phẩm hỗ trợ dinh dưỡng, không phải thuốc điều trị bệnh phổi.

Nếu bị khô mũi, có thể cân nhắc sử dụng dung dịch nước muối sinh lý phù hợp. Khi rửa mũi bằng dụng cụ, cần dùng nước vô khuẩn, nước cất hoặc nước đã đun sôi để nguội theo hướng dẫn an toàn; không sử dụng trực tiếp nước máy chưa xử lý.

Lê, củ sen, nấm tuyết và rau xanh có thể được sử dụng trong bữa ăn đa dạng tốt cho phổi. Ảnh AI.

Giữ ấm vừa đủ, hạn chế thay đổi nhiệt độ đột ngột

Khi trời trở lạnh, nên mặc quần áo phù hợp, giữ ấm cơ thể và điều chỉnh trang phục theo điều kiện thời tiết. Người cao tuổi cần chú ý khi ra ngoài vào sáng sớm hoặc tối muộn, đặc biệt nếu có bệnh tim mạch hoặc hô hấp.

Có thể đeo khẩu trang vừa vặn khi đến nơi đông người, không gian kín hoặc khu vực có nhiều bụi. Khẩu trang phù hợp giúp giảm phơi nhiễm với các hạt lây truyền qua đường hô hấp; hiệu quả phụ thuộc vào loại khẩu trang và độ kín khi đeo.

Không nên cho rằng chỉ cần giữ ấm cổ, vai, lưng hoặc tránh gió sau khi đổ mồ hôi là có thể ngăn ngừa nhiễm trùng; cần kết hợp vệ sinh tay, thông khí và các biện pháp phòng bệnh khác.

Chủ động phòng dị ứng và hạn chế khói bụi

Người có cơ địa dị ứng nên theo dõi thông tin phấn hoa tại địa phương, hạn chế hoạt động ngoài trời khi nồng độ phấn hoa cao và thay quần áo, vệ sinh cơ thể sau khi trở về nhà. Có thể sử dụng khẩu trang phù hợp khi phải tiếp xúc với môi trường nhiều bụi hoặc phấn hoa.

Không có khung giờ phấn hoa cao nhất áp dụng cho mọi địa phương. Người mắc hen phế quản cần sử dụng thuốc theo kế hoạch điều trị, mang theo thuốc cắt cơn nếu được kê và tránh tự ý thay đổi liều.

Bên cạnh đó, cần tránh khói thuốc lá, khói bếp và các nguồn ô nhiễm trong nhà. Mở cửa thông khí khi điều kiện bên ngoài cho phép; nếu không khí ngoài trời ô nhiễm, cần lựa chọn cách thông khí phù hợp. Máy lọc không khí có bộ lọc hiệu quả có thể là biện pháp bổ sung trong một số trường hợp.

Vận động phù hợp, ngủ đủ giấc và tiêm chủng

Đi bộ, tập dưỡng sinh hoặc thực hiện bài tập Bát Đoạn Cẩm ở mức phù hợp giúp duy trì vận động, sức bền và khả năng thực hiện các hoạt động hằng ngày. Người cao tuổi nên bắt đầu từ cường độ nhẹ, tăng dần theo khả năng và tránh tập ngoài trời khi thời tiết quá lạnh hoặc chất lượng không khí kém. Người mắc bệnh tim phổi cần lựa chọn cường độ vận động theo tư vấn chuyên môn.

Ngủ đủ giấc, ăn uống cân đối và duy trì lịch sinh hoạt đều đặn góp phần hỗ trợ sức khỏe tổng thể. Các bài tập thở có thể giúp một số người kiểm soát nhịp thở, nhưng không nên coi là phương pháp thay thế thuốc điều trị hen hoặc COPD.

Tiêm vaccine cúm mùa và các vaccine phòng bệnh hô hấp khác theo khuyến cáo phù hợp với độ tuổi, bệnh nền và tiền sử tiêm chủng là biện pháp quan trọng. Người cao tuổi hoặc mắc bệnh mạn tính nên trao đổi với cơ sở y tế về chỉ định tiêm vaccine cúm, vaccine phế cầu và vaccine COVID-19 khi phù hợp.

Ngoài ra, rửa tay thường xuyên, che miệng khi ho hoặc hắt hơi, vệ sinh các bề mặt thường xuyên tiếp xúc và hạn chế tiếp xúc gần với người đang mắc bệnh hô hấp giúp giảm nguy cơ lây nhiễm.

3. Khi nào cần đi khám?

Người cao tuổi và người mắc bệnh hô hấp mạn tính cần đi khám sớm nếu ho tăng, sốt kéo dài, khạc đờm nhiều hoặc triệu chứng không cải thiện. Khó thở rõ rệt, đau ngực, tím môi hoặc lú lẫn là những dấu hiệu cần được cấp cứu.

Chăm sóc phổi vào mùa thu nên được thực hiện bằng những biện pháp có cơ sở khoa học, kết hợp chế độ ăn uống và sinh hoạt phù hợp. Theo YHCT, dưỡng phế, nhuận táo có thể là định hướng chăm sóc theo mùa; trong thực hành, cần đặt những nguyên tắc này trong mối liên hệ với dinh dưỡng đầy đủ, phòng nhiễm trùng, kiểm soát bệnh nền và điều trị y tế khi cần thiết.