Bộ Công Thương phát triển nhân lực cho ngành công nghệ mới

Bộ Công Thương đang từng bước hình thành các đầu mối đào tạo nhân lực cho những lĩnh vực công nghệ và năng lượng mới như vi mạch bán dẫn, điện hạt nhân, sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả.

Định hướng được xác định là phát triển có trọng tâm, trọng điểm, phát huy thế mạnh của từng cơ sở giáo dục, đồng thời gắn quy mô và ngành nghề đào tạo với nhu cầu thực tế.

Robot thực hiện thao tác lắp đặt, di chuyển các bộ vi mạch tại Diễn đàn Kinh tế mùa Thu 2025. Ảnh minh họa: Hoàng Tuyết/Báo Tin tức và Dân tộc

Theo Chiến lược phát triển ngành công thương, các lĩnh vực có hàm lượng khoa học, công nghệ cao như trí tuệ nhân tạo (AI), vi mạch bán dẫn, công nghệ sinh học, vật liệu mới, năng lượng tái tạo, hydrogen và các mô hình sản xuất, kinh doanh xanh sẽ được ưu tiên phát triển. Đây đều là những lĩnh vực đòi hỏi nguồn nhân lực có trình độ chuyên môn sâu, khả năng thích ứng với công nghệ mới và quá trình đào tạo, tích lũy kinh nghiệm dài hạn.

Trước yêu cầu đó, việc đào tạo nhân lực của Bộ Công Thương đang từng bước chuyển dịch theo các lĩnh vực ưu tiên, trên cơ sở khai thác năng lực sẵn có của hệ thống cơ sở giáo dục trực thuộc. Thay vì phát triển dàn trải, Bộ định hướng lựa chọn những trường có thế mạnh phù hợp để hình thành các đầu mối đào tạo và nghiên cứu chuyên sâu.

Trong lĩnh vực vi mạch bán dẫn, ba cơ sở giáo dục đại học thuộc Bộ Công Thương gồm Đại học Công nghiệp Hà Nội, Trường Đại học Công nghiệp Thành phố Hồ Chí Minh và Trường Đại học Điện lực có tên trong danh sách các cơ sở giáo dục đại học công lập được ưu tiên xem xét đầu tư phòng thí nghiệm bán dẫn theo Quyết định số 1017/QĐ-TTg ngày 21/9/2024 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Chương trình phát triển nguồn nhân lực ngành công nghiệp bán dẫn đến năm 2030, định hướng đến năm 2050.

Trên cơ sở thế mạnh chuyên môn, mỗi trường đang lựa chọn hướng tiếp cận riêng nhằm bổ sung nhân lực cho các khâu khác nhau trong chuỗi công nghệ bán dẫn. Cụ thể, Đại học Công nghiệp Hà Nội đã tích hợp nội dung thiết kế vi mạch vào chương trình đào tạo điện tử – viễn thông từ năm 2022, đồng thời phát triển đào tạo kỹ sư chuyên sâu về thiết kế, kiểm thử vi mạch và tổ chức chương trình đào tạo Vi mạch bán dẫn. Trong khi đó, Trường Đại học Công nghiệp Thành phố Hồ Chí Minh triển khai chuyên ngành Kỹ thuật thiết kế vi mạch thuộc ngành Kỹ thuật máy tính. Nhà trường cũng đẩy mạnh hợp tác trong các lĩnh vực vi mạch bán dẫn, AIoT, hệ thống trên chip (SoC) và hệ thống nhúng.

Với Trường Đại học Điện lực, định hướng đào tạo được mở rộng sang lĩnh vực nền tảng vật liệu thông qua việc ban hành chương trình đào tạo Công nghệ vật liệu bán dẫn và vi mạch. Đây là hướng tiếp cận góp phần bổ sung nhân lực cho những khâu quan trọng, có tính nền tảng trong chuỗi công nghệ bán dẫn.

Không chỉ tập trung vào bán dẫn, năng lực đào tạo của Trường Đại học Điện lực còn được phát huy trong lĩnh vực điện hạt nhân. Nhà trường là một trong những cơ sở giáo dục được xác định tại Phụ lục II ban hành kèm theo Quyết định số 1012/QĐ-TTg ngày 26/5/2025 của Thủ tướng Chính phủ về đào tạo, bồi dưỡng nhân lực phục vụ phát triển điện hạt nhân đến năm 2035.

Song song với đào tạo, hoạt động nghiên cứu của trường cũng hướng tới giải quyết những yêu cầu công nghệ mới trong ngành năng lượng. Một số hướng nghiên cứu đáng chú ý gồm ứng dụng AI và dữ liệu lớn trong giám sát đường dây truyền tải, tích hợp điện mặt trời và phát triển bản sao số cho hệ thống thủy điện. Qua đó, từng bước tăng cường sự kết nối giữa đào tạo kỹ thuật điện, công nghệ số và yêu cầu hiện đại hóa hệ thống năng lượng.

Ở lĩnh vực chuyển đổi xanh, Bộ Công Thương cũng chú trọng xây dựng các đầu mối đào tạo về sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả theo vùng. Theo đó, Trường Cao đẳng Công nghiệp Huế được đầu tư Trung tâm đào tạo về sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả khu vực miền Trung; Trường Cao đẳng Công Thương Thành phố Hồ Chí Minh được phê duyệt chủ trương đầu tư trung tâm tương tự phục vụ khu vực miền Nam.

Việc hình thành các trung tâm này tạo điều kiện để hoạt động đào tạo, bồi dưỡng về tiết kiệm năng lượng được triển khai phù hợp với đặc điểm từng khu vực. Đồng thời, đây cũng là nguồn lực hỗ trợ doanh nghiệp và người lao động nâng cao nhận thức, kỹ năng trong quản lý và sử dụng năng lượng hiệu quả, góp phần thực hiện mục tiêu chuyển đổi xanh.

Mặc dù đã từng bước hình thành các đầu mối đào tạo ở những lĩnh vực ưu tiên, công tác phát triển nhân lực vẫn còn những vấn đề cần tiếp tục giải quyết. Báo cáo tổng kết công tác đào tạo, bồi dưỡng và phát triển nguồn nhân lực năm 2026 của Bộ Công Thương đã chỉ ra những khoảng trống cần khắc phục, trong đó có yêu cầu gắn kế hoạch đào tạo với tiến độ chuẩn bị và triển khai các chương trình, dự án.

Đề cập vấn đề này, đại diện Trường Đại học Điện lực cho rằng, nâng cao hiệu quả đào tạo cần gắn kế hoạch phát triển nhân lực với quá trình chuẩn bị và triển khai các chương trình, dự án năng lượng, đồng thời có cơ chế cập nhật thường xuyên nhu cầu nhân lực. Yêu cầu này đặc biệt quan trọng bởi quá trình đào tạo kỹ sư, chuyên gia thường kéo dài, trong khi công nghệ, tiến độ triển khai dự án và cơ cấu nhân lực có thể thay đổi. Do đó, dự báo sớm nhu cầu sẽ giúp các cơ sở giáo dục chủ động xây dựng chương trình, chuẩn bị đội ngũ giảng viên và điều kiện đào tạo phù hợp, hạn chế tình trạng đào tạo không sát với nhu cầu sử dụng.

Từ thực tiễn trên, báo cáo của Bộ Công Thương xác định phát triển nhân lực theo nguyên tắc có trọng tâm, trọng điểm, không triển khai đồng loạt ở tất cả các trường. Theo đó, cần lựa chọn những cơ sở có nền tảng chuyên môn và điều kiện phù hợp để hình thành các đầu mối đào tạo, nghiên cứu chuyên sâu; đồng thời tăng cường liên kết giữa các trường, doanh nghiệp và sử dụng chung nguồn lực.

Đối với ngành bán dẫn, nhiệm vụ trước mắt là củng cố năng lực đào tạo ở các hướng thiết kế, kiểm thử, hệ thống nhúng và vật liệu bán dẫn. Bên cạnh các chương trình chuyên sâu, những ngành đào tạo gần cũng cần được phát triển như một nguồn bổ sung nhân lực, tạo điều kiện mở rộng quy mô khi nhu cầu thị trường và năng lực của từng cơ sở giáo dục đáp ứng yêu cầu.

Đối với hydrogen và lưu trữ năng lượng, Bộ Công Thương định hướng cách tiếp cận thận trọng, phù hợp với mức độ phát triển của từng lĩnh vực. Trước mắt, các cơ sở giáo dục có thể tích hợp nội dung thông qua chuyên ngành, học phần, chương trình đào tạo ngắn hạn, hoạt động nghiên cứu và hợp tác với doanh nghiệp. Việc xây dựng chương trình đào tạo độc lập sẽ được xem xét trên cơ sở nhu cầu nhân lực và điều kiện triển khai thực tế.

Đến năm 2030, mục tiêu là hình thành một số cơ sở hoặc nhóm cơ sở có năng lực đào tạo, nghiên cứu chuyên sâu gắn với các lĩnh vực trọng điểm và sản phẩm công nghệ chiến lược. Cùng với đó, Bộ Công Thương định hướng tăng cường sử dụng chung phòng thí nghiệm, thiết bị và đội ngũ chuyên gia giữa các cơ sở giáo dục, qua đó khai thác hiệu quả nguồn lực hiện có.

Với cách tiếp cận này, phát triển nhân lực không chỉ đáp ứng nhu cầu trước mắt của từng ngành mà còn tạo nền tảng lâu dài để ngành công thương chủ động tham gia vào các lĩnh vực công nghệ mới, nâng cao năng lực cạnh tranh và thích ứng với yêu cầu chuyển đổi số, chuyển đổi xanh.