Belarus thử hướng đi mới với phương Tây sau nhiều năm căng thẳng

Từng bị phương Tây cô lập và ngày càng gắn chặt với Nga, Belarus bất ngờ tăng tốc mở lại các kênh tiếp xúc với Mỹ và châu Âu, thử một hướng đi mới trong quan hệ với phương Tây.

Tổng thống Belarus Alexander Lukashenko tại cuộc họp ở Saint Petersburg, Nga ngày 29/1/2024. Ảnh: AFP/TTXVN (Không cho phép bên thứ ba khai thác, sử dụng)

Theo truyền thông Mỹ, ngày 21/9, Tổng thống Donald Trump cho biết Washington đang thúc đẩy một thỏa thuận lớn về mua phân kali của Belarus. Chỉ vài ngày sau, Ngoại trưởng Ba Lan Radoslaw Sikorski có cuộc gặp người đồng cấp Belarus Maxim Ryzhenkov bên lề kỳ họp Đại hội đồng Liên hợp quốc, đánh dấu cuộc tiếp xúc cấp bộ trưởng đầu tiên giữa hai nước trong 7 năm.

Những động thái này diễn ra trong bối cảnh Belarus tìm cách mở rộng các kênh đối thoại với phương Tây sau nhiều năm chịu các biện pháp trừng phạt. Trong khi đó, giới chức Belarus nhấn mạnh Minsk sẵn sàng đối thoại trên cơ sở bình đẳng và tôn trọng lẫn nhau, đồng thời tiếp tục duy trì các mối quan hệ truyền thống với Nga.

Mở lại kênh đối thoại

Quan hệ giữa Belarus và nhiều nước phương Tây trở nên căng thẳng sau cuộc bầu cử tổng thống năm 2020, khi kết quả gây tranh cãi. Các biện pháp trừng phạt tiếp tục được mở rộng sau khi Belarus cho phép lực lượng Nga sử dụng lãnh thổ nước này trong chiến dịch quân sự tại Ukraine năm 2022.

Tuy nhiên, trong thời gian gần đây, Washington và Minsk đã có một loạt cuộc tiếp xúc. Theo tờ Kyiv Independent, quá trình này đi kèm với việc Belarus trả tự do cho hàng trăm người bị phương Tây coi là tù nhân chính trị, qua đó góp phần tạo điều kiện cho Mỹ nới lỏng một số biện pháp trừng phạt.

Về phần mình, Tổng thống Alexander Lukashenko bác bỏ cách gọi “tù nhân chính trị”, cho rằng những người được trả tự do là những người bị điều tra hoặc chấp hành án theo luật pháp Belarus. Ông khẳng định Minsk không coi việc trả tự do cho những người này là một vấn đề chính trị.

Về quan hệ với Mỹ, Belarus nhấn mạnh mong muốn duy trì đối thoại. Ông Lukashenko khẳng định Minsk sẵn sàng trao đổi với Washington về nhiều vấn đề, trong đó có thương mại và phân bón. Tuy nhiên, ông cũng yêu cầu Mỹ giải quyết khoản tiền khoảng 43-44 triệu USD của Belarus đang bị đóng băng tại Citibank trước khi hai bên tiến tới những cuộc đàm phán rộng hơn.

Phân kali mở đường cho hợp tác kinh tế

Phân kali đang trở thành một trong những lĩnh vực hợp tác kinh tế đáng chú ý giữa Belarus và Mỹ.

Tổng thống Trump ngày 21/9 xác nhận Washington đang đàm phán một thỏa thuận lớn để mua phân kali Belarus với mức giá thấp hơn nguồn cung hiện tại từ Canada. Minsk cho biết các biện pháp trừng phạt của Mỹ đối với hai công ty Belarusian Potash Company và Belaruskali đã được dỡ bỏ trong quá trình đàm phán giữa hai nước.

Trước đó, ngày 11/9, Tổng thống Lukashenko xác nhận Belarus đã bắt đầu xuất khẩu phân kali sang Mỹ. Ông cho biết một lô hàng đang được bốc lên tàu, nhưng khả năng tăng mạnh khối lượng xuất khẩu trong ngắn hạn bị hạn chế vì phần lớn sản lượng năm nay đã được ký hợp đồng.

Trước khi các biện pháp hạn chế được áp dụng trong giai đoạn 2021-2022, Belarus cung cấp khoảng 20% nguồn cung phân kali toàn cầu. Sau đó, nước này phải chuyển hướng xuất khẩu qua Nga, làm tăng chi phí logistics và ảnh hưởng đến giá bán.

Tuy nhiên, việc khôi phục hoạt động xuất khẩu sang phương Tây vẫn gặp trở ngại. Các biện pháp trừng phạt của Liên minh châu Âu (EU) tiếp tục hạn chế việc nhập khẩu và vận chuyển phân kali Belarus, trong khi Litva chưa đồng ý cho phép quá cảnh qua lãnh thổ. Đây là vấn đề quan trọng bởi cảng Klaipeda của Litva là một trong những tuyến vận chuyển thuận lợi nhất đối với mặt hàng này.

Thận trọng với châu Âu

Song song với đối thoại với Washington, Minsk cũng đang có những bước tiếp xúc với các nước châu Âu.

Cuộc gặp giữa Ngoại trưởng Ba Lan Radoslaw Sikorski và Ngoại trưởng Belarus Maxim Ryzhenkov tại New York hồi tháng 9 tập trung vào an ninh biên giới và khu vực. Đây là cuộc gặp cấp bộ trưởng đầu tiên giữa hai nước trong 7 năm. Một số chuyên gia được Kyiv Independent dẫn lời cho rằng cuộc gặp chưa thể được xem là bước đột phá, nhưng tạo một kênh để hai bên trao đổi.

Vấn đề biên giới là một trong những nội dung đáng chú ý. Theo Bộ Nội vụ Ba Lan, số vụ vượt biên bất hợp pháp tại biên giới Ba Lan – Belarus trong quý I/2026 giảm mạnh so với cùng kỳ năm 2022. Tuy nhiên, áp lực di cư bất thường vẫn là vấn đề được Warsaw quan tâm.

Trong khi đó, châu Âu vẫn thận trọng với việc nới lỏng các biện pháp hạn chế đối với Belarus. Litva khẳng định chưa có lý do để dỡ bỏ các biện pháp trừng phạt, trong khi các biện pháp của EU dự kiến được xem xét gia hạn vào tháng 2/2027.

Duy trì quan hệ đồng minh với Nga

Belarus nhấn mạnh vẫn duy trì hợp tác chặt chẽ với Nga trong nhiều lĩnh vực. Trong các cuộc tiếp xúc gần đây, Tổng thống Lukashenko tiếp tục đề cập các dự án hợp tác với Nga, đồng thời tìm cách mở rộng hợp tác kinh tế với Mỹ. Cách tiếp cận này cho thấy Minsk đang tìm kiếm thêm các kênh hợp tác thay vì đặt quan hệ với phương Tây trong thế đối lập trực tiếp với quan hệ Nga – Belarus.

Điều này cũng thể hiện trong vấn đề phân bón. Trong khi Belarus thúc đẩy bán phân kali sang Mỹ, Minsk đồng thời tiếp tục hợp tác với Nga trong các dự án công nghiệp và năng lượng.

Giới chức Belarus nhấn mạnh sẵn sàng đối thoại với phương Tây trên cơ sở bình đẳng và tôn trọng lẫn nhau, đồng thời phản đối việc đối thoại gắn với sức ép hoặc các điều kiện chính trị.