Andy Burnham: Từ “Vua phương Bắc” đến số 10 phố Downing

Từng hai lần lỡ hẹn với vị trí lãnh đạo Công đảng, ông Andy Burnham đã trở lại đầy ngoạn mục từ “pháo đài” Manchester để bước vào số 10 phố Downing.

Hành trình của “Vua phương Bắc” là câu chuyện về sự kiên trì, bản lĩnh và một con đường khác để chinh phục quyền lực.

Ông Andy Burnham tới cuộc họp của Công đảng ở London, Anh ngày 17/7/2026. Ảnh: THX/TTXVN phát

Xuất thân trong một gia đình bình dân ở vùng Tây Bắc nước Anh, nổi tiếng với phong cách thẳng thắn và gần gũi, Andy Burnham đã trở thành lãnh đạo Công đảng và chuẩn bị bước vào số 10 phố Downing. Nhưng hành trình đưa ông tới vị trí Thủ tướng thứ 59 của Anh không bắt đầu ở Westminster, mà được định hình trong gần một thập kỷ làm Thị trưởng vùng Đại Manchester.

Từ khoảnh khắc giận dữ đến biệt danh “Vua phương Bắc”

Đó là vào tháng 10/2020, thời điểm đại dịch COVID-19 đang ở giai đoạn nghiêm trọng nhất. Andy Burnham, người sắp trở thành tân Thủ tướng của Anh, trông kiệt sức và gần như không thể kìm nén sự tức giận.

Với tư cách Thị trưởng vùng Đại Manchester, ông Burnham vừa được một trợ lý thông báo rằng chính phủ Bảo thủ tại London, cách đó khoảng 320 km về phía Nam, đã áp đặt các biện pháp phong tỏa mới đối với khu vực của ông.

Trong khi đó, chính phủ từ chối yêu cầu cấp 87 triệu USD để bảo vệ những người lao động thu nhập thấp và các doanh nghiệp đang gặp khó khăn.

“Đây không phải là cách điều hành đất nước trong một cuộc khủng hoảng quốc gia”, ông Burnham tức giận phát biểu trước một nhà hát ở Manchester. “Họ không nên làm như vậy. Họ đang dồn người dân đến đường cùng, cố ép chúng tôi phải chấp nhận mức hỗ trợ thấp nhất mà họ có thể đưa ra”.

Đoạn video nhanh chóng lan truyền trên mạng xã hội, khiến dư luận đặt cho ông Burnham biệt danh “Vua phương Bắc”. Đây cũng được xem là thời điểm đưa ông bước vào hành trình hướng tới số 10 phố Downing.

Ngày 17/7, Andy Burnham chính thức được bầu làm lãnh đạo Công đảng. Đến ngày 20/7, Vua Charles III dự kiến chính thức đề nghị ông thành lập chính phủ và trở thành Thủ tướng thứ 59 của nước Anh.

Hình ảnh chính trị lâu nay của ông Burnham là một người ăn nói thẳng thắn, sẵn sàng đứng về phía những người dân bình thường.

Mặc dù từng theo học ngành Văn học Anh tại Đại học Cambridge danh tiếng, giọng nói đậm chất địa phương của ông vẫn luôn gợi nhớ đến xuất thân bình dị tại vùng Tây Bắc nước Anh.

Sinh năm 1970, Andrew Murray Burnham lớn lên trong một gia đình Công giáo tại làng Culcheth, nằm giữa Liverpool, nơi ông chào đời, và Manchester. Đây là hai thành phố công nghiệp từng phát triển mạnh nhưng đã suy giảm trong nhiều thập kỷ.

“Cuộc sống của chúng tôi khá giản dị và gia đình tôi chưa từng có kỳ nghỉ nào ở nước ngoài” – ông viết trong cuốn hồi ký Head North, xuất bản năm 2025 – “Nhưng chúng tôi cũng không cảm thấy thiếu thốn bất cứ điều gì”.

Khi còn là một nghị sĩ trẻ đầy tham vọng, ông Burnham nhanh chóng thăng tiến trong Công đảng, dù hai lần thất bại trong các cuộc đua giành vị trí lãnh đạo đảng.

Ông từng giữ chức thứ trưởng dưới thời Thủ tướng Tony Blair, sau đó trở thành thành viên nội các của Thủ tướng Gordon Brown. Tuy nhiên, sự thất vọng ngày càng lớn đối với nền chính trị tập trung tại London đã khiến ông quyết định trở về quê nhà, tranh cử vị trí lãnh đạo một trong những vùng đô thị lớn nhất nước Anh.

Giờ đây, ông sẽ thay thế ông Keir Starmer, một trong những nhà lãnh đạo Anh có tỷ lệ ủng hộ thấp nhất trong lịch sử hiện đại.

Tuy nhiên, vẫn chưa rõ ông Burnham sẽ giải quyết như thế nào hàng loạt thách thức đã nhấn chìm người tiền nhiệm, từ nợ công cao, tăng trưởng kinh tế chậm, cơ sở hạ tầng xuống cấp đến tình trạng chia rẽ sâu sắc trong xã hội.

“Andy Burnham về căn bản là một chính trị gia hành động theo bản năng”, nhà báo Joshi Herrmann, người sáng lập tờ The Manchester Mill và đã theo dõi ông Burnham trong nhiều năm, nhận xét. “Đó là một năng lực có giá trị. Nhưng sẽ là ngây thơ nếu cho rằng chỉ cần một người giao tiếp tốt hơn là có thể vượt qua những vấn đề căn bản của đời sống Anh”.

Những thất bại định hình một chính trị gia

Ông Burnham mới 17 tuổi khi nhận lá thư từ chối đầu tiên. Theo chính lời kể của ông, cuộc phỏng vấn trong một căn phòng ốp gỗ tại Đại học St. Catharine thuộc Cambridge đã diễn ra không suôn sẻ. Ông lúng túng trước một câu hỏi về The Canterbury Tales và tin rằng “thế giới hoàn toàn xa lạ” của một trong những trường đại học tinh hoa nhất nước Anh không dành cho mình.

Tuy nhiên, vào đúng sinh nhật lần thứ 18 năm 1988, ông trở lại Cambridge để dự một cuộc phỏng vấn khác, lần này tại Đại học Fitzwilliam, và ông đã được nhận.

Nếu từng không chắc liệu mình có thuộc về Cambridge hay không, lúc này, ông Burnham lại chưa bao giờ nghi ngờ nơi ông thực sự muốn đến. Sau một thời gian làm trợ lý chính trị cho nữ nghị sĩ Tessa Jowell, ông khao khát được bước vào chính trường Westminster, trung tâm quyền lực của nước Anh.

“Từ những năm đầu tuổi 20, tham vọng của tôi là trở thành nghị sĩ”, ông viết trong hồi ký.

Năm 2000, ông Burnham chuyển về sống tại nhà cha mẹ để tranh cử tại khu vực Leigh gần đó. Khi giành chiến thắng trong cuộc bầu cử tháng 6/2001, ông mới 31 tuổi.

Một trong những sự kiện có ảnh hưởng sâu sắc nhất đến sự nghiệp chính trị của ông diễn ra vào mùa xuân năm 2009. Ông Burnham khi đó đứng trước gần 37.000 người trong lễ tưởng niệm 20 năm thảm họa Hillsborough, vụ chen lấn khiến gần 100 cổ động viên bóng đá thiệt mạng và trở thành thảm họa thể thao chết chóc nhất trong lịch sử nước Anh.

Trong những năm sau thảm họa, cảnh sát cùng một bộ phận truyền thông đã đổ lỗi sai cho cổ động viên Câu lạc bộ Liverpool, trong khi che giấu nguyên nhân thực sự là những sai sót của lực lượng cảnh sát.

Khi đó, ông Burnham còn là Bộ trưởng Văn hóa, Truyền thông và Thể thao. Ông hiểu rõ mức độ đau đớn của sự kiện, một phần vì một người bạn của ông từng có mặt tại trận đấu định mệnh ở Hillsborough.

Từ đó, Hillsborough trở thành một trong những vấn đề mà ông quyết tâm theo đuổi. Ông Burnham tham gia cùng những người yêu cầu mở cuộc điều tra mới và công bố toàn bộ tài liệu liên quan đến thảm họa. Sau khi nghe các tranh luận, Thủ tướng Gordon Brown đã ủng hộ đề xuất này.

Những cuộc điều tra sau đó xác định cảnh sát đã nhiều lần nói dối, trong khi các cổ động viên Liverpool được tuyên bố không phải chịu bất kỳ trách nhiệm nào.

Năm 2010, ông lần đầu tranh cử vị trí lãnh đạo Công đảng nhưng thất bại. Năm năm sau, ông tiếp tục thử sức.

Trong cuộc đua năm 2015, ông từng được xem là ứng cử viên sáng giá nhất, nhưng cuối cùng thất bại trước Jeremy Corbyn, người đại diện cho cánh tả của Công đảng.

Thất vọng vì thất bại này, đồng thời ngày càng chán nản với chính trường London, ông Burnham thông báo năm 2017 rằng sẽ tranh cử chức Thị trưởng vùng Đại Manchester.

“Phải mất thêm 8 năm nữa tôi mới thực sự rời đi, nhưng mọi thứ không bao giờ còn như cũ sau ngày hôm đó”, ông viết, “Phép màu đã tan biến và tôi không còn yêu Westminster nữa”.

Cuộc trở lại Westminster và bài toán quyền lực

Trong ngày đầu tiên nhậm chức Thị trưởng năm 2017, ông Burnham đưa ra một lời hứa đầy tham vọng: chấm dứt tình trạng người vô gia cư phải ngủ ngoài đường trong vòng ba năm.

“Trong khi đường chân trời ở trung tâm thành phố tràn ngập những chiếc cần cẩu xây dựng, các đường phố của chúng ta không thể đầy những người không có mái nhà”, ông nói khi đi bộ qua trung tâm Manchester và chào hỏi những người đã phải ngủ qua đêm trên phố.

Đó là hình ảnh điển hình của Burnham, một chính trị gia giỏi tiếp xúc trực tiếp với cử tri và đặc biệt hiệu quả trong các chiến dịch vận động.

Ông cam kết quyên góp 15% mức lương khoảng 148.000 USD mỗi năm cho các tổ chức hỗ trợ người vô gia cư và duy trì việc này trong suốt chín năm giữ chức.

Năm 2020, thời điểm ông từng tuyên bố Manchester sẽ không còn người ngủ ngoài đường, con số này đã giảm khoảng một nửa. Tuy nhiên, tờ The Manchester Mill cho biết số người ngủ ngoài đường lại tăng đều trong bốn năm gần đây, làm suy yếu lời hứa từng được ông Burnham đưa ra.

Dù vậy, một số chính sách khác của ông tại Manchester đã tạo ra kết quả bền vững hơn. Nỗ lực không ngừng nhằm thu hút đầu tư kinh tế đã giúp thúc đẩy làn sóng xây dựng tại trung tâm thành phố.

Mặc dù có ít kinh nghiệm về chính sách đối ngoại, với tư cách thị trưởng, ông Burnham đã đi nhiều nơi trên thế giới để xây dựng quan hệ với các doanh nghiệp. Điều này khiến hình ảnh của ông trở nên phức tạp hơn so với một chính trị gia cánh tả truyền thống.

Tháng 9/2018, ông đến Trung Quốc nhằm thúc đẩy kế hoạch cải thiện mạng lưới đường sắt cao tốc trong khu vực. Hai tháng sau, Đại sứ quán Trung Quốc tại Anh ra thông cáo ca ngợi chuyến thăm của ông.

Tuy nhiên, di sản nổi tiếng nhất của ông Burnham tại Đại Manchester là hệ thống xe buýt. Tận dụng những quyền hạn sẵn có của thị trưởng, ông đã cải tổ mạnh mẽ mạng lưới giao thông trong khu vực. Bất chấp sự phản đối pháp lý từ các công ty xe buýt tư nhân, ông áp đặt các quy định mới, giúp giảm giá vé và tăng độ tin cậy của dịch vụ.

Luke Raikes, người từng là thành viên Hội đồng thành phố Manchester trong 11 năm, cho rằng hệ thống xe buýt mới đã tạo ra “một sự khác biệt rất lớn và rất dễ nhận thấy đối với người dân”.

Thời cơ của ông Burnham cuối cùng cũng tới. Đầu năm 2026, một nghị sĩ Công đảng tại khu vực Makerfield từ chức để nhường chỗ cho ông Burnham tranh cử. Đến tháng 6, ông giành chiến thắng áp đảo và trở lại Quốc hội.

Ngày 20/7, ông sẽ chính thức lãnh đạo chính phủ Anh. Gần như ngay lập tức, ông Burnham sẽ phải đối mặt với những lựa chọn khó khăn mà trước đây ông từng cáo buộc các nhà lãnh đạo khác xử lý không tốt.

Nhà lãnh đạo mới sẽ phải đối mặt với hàng loạt thách thức mà chính phủ tiền nhiệm chưa thể giải quyết, từ tăng trưởng kinh tế trì trệ, nợ công ở mức cao, áp lực lên hệ thống y tế quốc gia (NHS), khủng hoảng nhà ở, đến tình trạng hạ tầng xuống cấp và chi phí sinh hoạt vẫn là gánh nặng đối với nhiều hộ gia đình.

Bên cạnh đó, ông còn phải hàn gắn những chia rẽ trong nội bộ Công đảng, đồng thời tìm cách khôi phục niềm tin của cử tri sau giai đoạn đầy biến động dưới thời ông Keir Starmer.