5 thách thức và những cơ hội với Iraq sau khi Mỹ rút quân

Những binh sĩ cuối cùng thuộc Liên quân Quốc tế chống tổ chức Nhà nước Hồi giáo (IS) do Mỹ dẫn đầu ngày 30/9 đã rời khỏi Iraq, đánh dấu một chương mới trong tiến trình an ninh của Iraq.

Một máy bay vận tải quân sự của Mỹ đang đậu tại Trại Victory gần Sân bay Quốc tế Baghdad ở Baghdad, Iraq trước khi Mỹ rút quân (Ảnh: Reuters).

Động thái này diễn ra trong bối cảnh khu vực ngày càng bất ổn, đòi hỏi sự linh hoạt trong khả năng chèo lái của chính quyền Thủ tướng Iraq Ali al-Zaidi.

Liên quân quốc tế chống IS do Mỹ dẫn đầu đã chính thức kết thúc sứ mệnh Chiến dịch Inherent Resolve (Quyết tâm bền vững) tại Iraq vào ngày 30/9 khi lực lượng và khí tài còn lại hoàn tất việc rút đi; đánh dấu việc chuyển giao trách nhiệm an ninh chính cho Baghdad, trong khi Washington vẫn duy trì vai trò hỗ trợ và cung cấp thông tin tình báo trong khu vực.

Thủ tướng Iraq Ali al-Zaidi tuyên bố, ngày 1/10 mở ra “một ngày mới” đối với nhà nước Iraq, khi nước này không còn sự hiện diện quân sự nước ngoài và hoàn tất chủ quyền quốc gia trên lãnh thổ.

Bước chuyển mang tính lịch sử

Một góc thủ đô Baghdad, Iraq (Ảnh: Reuters).

Việc Liên quân quốc tế chống IS rút quân được đánh giá là một sự thay đổi nằm trong chuỗi các chuyển dịch chiến lược diễn ra đồng thời nhưng lại bổ trợ lẫn nhau. Hơn hai thập niên kể từ cuộc chiến năm 2003, Baghdad đang từng bước đảm nhận vai trò chủ động hơn trong các quyết định liên quan đến an ninh và ổn định quốc gia.

Chính phủ của Thủ tướng Mohammed Shia’ al-Sudani đã tiến hành đàm phán với cựu Tổng thống Mỹ Joseph Biden về việc chấm dứt sứ mệnh của Liên quân chống IS và đã thống nhất rằng quân đội Mỹ rút khỏi khu vực liên bang của Iraq vào năm 2025 và rút khỏi Vùng Kurdistan trước ngày 30/9/2026.

Những bước đi đầu tiên của tiến trình này đã được thực hiện với sự chấm dứt hoạt động của các cơ quan đặc biệt thuộc Liên hợp quốc, bao gồm đơn vị điều tra tội ác chiến tranh UNITAD vào năm 2024 và sau đó là Phái bộ giám sát chính trị UNAMI vào năm 2025.

Mặc dù được khởi xướng bởi các chính quyền tiền nhiệm, cả hai tiến trình này đều được hoàn tất và triển khai dưới thời chính quyền Tổng thống Donald Trump. Trong đó, trường hợp thứ hai còn được thực hiện dưới thời chính quyền mới của Thủ tướng Ali al-Zaidi; cho thấy đây là chiến lược mang tầm quốc gia chứ không phải là quyết định nhất thời của riêng một chính quyền nào. Tiến trình này đã không bị thay đổi theo chiều hướng khác sau khi ông Trump trở lại Nhà Trắng hay sau cuộc bầu cử tại Iraq năm 2025, mà vẫn tiếp tục được triển khai theo đúng lộ trình.

Đối với Iraq, đây được coi là một bước chuyển mang tính lịch sử, là bước ngoặt về chủ quyền. Thủ tướng Iraq Ali al-Zaidi tuyên bố, ngày 1/10 sẽ mở ra “một ngày mới” đối với nhà nước Iraq, khi không còn sự hiện diện quân sự nước ngoài.

Baghdad hy vọng sẽ nắm quyền kiểm soát tốt hơn đối với các công việc nội bộ và thúc đẩy việc tái thiết quan hệ với cộng đồng quốc tế như hầu hết các quốc gia độc lập khác. Hiện họ đang nỗ lực bình thường hóa quan hệ với cộng đồng quốc tế – những bên có ảnh hưởng sâu sắc đến các vấn đề nội bộ của nước này trong suốt 35 năm qua thông qua các biện pháp trừng phạt, chiến tranh, chiếm đóng, viện trợ nhân đạo, phát triển và hợp tác quân sự. Hiếm có quốc gia nào trải qua ​​sự hiện diện sâu rộng và bền bỉ đến thế của các lực lượng bên ngoài.

Tuy nhiên, một Iraq trong giai đoạn hậu hiện diện quân sự của Mỹ phải giải được bài toán làm thế nào để thu hút đầu tư, phát triển năng lượng, mở rộng thương mại và biến vị trí địa lý của mình thành lợi thế thay vì điểm dễ tổn thương. Thủ tướng Ali al-Zaidi đã nhiều lần nhấn mạnh mong muốn đưa Iraq trở thành một trung tâm kinh tế và năng lượng của khu vực, đồng thời mở rộng các quan hệ quốc tế. Trong khi đó, Mỹ cũng để ngỏ khả năng phát triển hợp tác thương mại và quốc phòng với một Iraq ổn định, có chủ quyền.

Trong vấn đề an ninh, các lực lượng của Iraq đã tích lũy nhiều kinh nghiệm và khả năng tác chiến kể từ khi IS bị đánh bại về lãnh thổ tại Iraq vào năm 2017. So với hơn một thập kỷ trước, Iraq hiện có lực lượng quân đội, cảnh sát và chống khủng bố được tổ chức và tích lũy nhiều kinh nghiệm hơn và đang chịu phần lớn trách nhiệm duy trì an ninh trong nước. Tuy nhiên, vấn đề nan giải hiện nay là vẫn còn tồn tại nhiều lực lượng có tổ chức và khả năng hoạt động riêng lẻ tại quốc gia này.

Đối với Mỹ và phương Tây: Điều này phản ánh những thay đổi tại Mỹ và phương Tây, nơi động lực duy trì sự hiện diện và hoạt động tích cực tại Iraq chịu ảnh hưởng bởi tình hình nội bộ.

Cả Mỹ và châu Âu đều nhấn mạnh rằng việc chấm dứt sứ mệnh của Liên quân không đồng nghĩa với việc chấm dứt hoàn toàn hợp tác an ninh với Iraq. Thay vào đó, trọng tâm có thể chuyển dần từ hiện diện quân sự trực tiếp sang các lĩnh vực khác như huấn luyện, tư vấn, hỗ trợ kỹ thuật, chia sẻ thông tin và nâng cao năng lực cho lực lượng an ninh Iraq.

Tuy nhiên, các nhà quan sát đánh giá, kế hoạch thay thế sự hiện diện của Liên quân thông qua các sứ mệnh huấn luyện song phương, hợp tác tình báo và các phương thức khác vẫn còn mơ hồ và chưa được cụ thể hóa trong các thỏa thuận chính thức.

Thách thức là không nhỏ

Việc quân đội Mỹ rời đi được người dân Iraq ủng hộ, là một bước ngoặt mang tính lịch sử với tiến trình phát triển của quốc gia này. Tuy nhiên, thách thức phía trước là không nhỏ khi vấn đề an ninh của Iraq giờ đây sẽ do người Iraq tự chịu trách nhiệm chứ không còn được đặt trong cấu trúc mà quân đội Mỹ giữ vai trò trực tiếp như trước. Câu hỏi đặt ra là liệu lực lượng an ninh của Iraq có đủ năng lực để bảo vệ đất nước hay không?

Một là, bài toán nhạy cảm và nan giải hiện nay là làm thế nào để thiết lập quyền lực thực chất của Nhà nước đối với hàng chục nhóm vũ trang hoạt động ngoài sự chỉ huy trực tiếp của chính quyền. Iraq cần phải đảm bảo nhà nước là chủ thể duy nhất có quyền quyết định việc sử dụng vũ lực. Chính phủ Iraq đã đưa ra thời hạn ngày 30/9 để đưa vũ khí về dưới sự kiểm soát của nhà nước, tuy nhiên, đã phải lùi thời hạn đến ngày 30/6/2027 do vấp phải sự phản đối của một số nhóm.

Hiện các lực lượng Huy động Nhân dân (PMF) đã trở thành một bộ phận của hệ thống an ninh Iraq, nhưng một số nhóm vẫn duy trì chuỗi chỉ huy, ảnh hưởng chính trị và năng lực quân sự riêng.

Chuyên gia Alina L. Romanowski của Hội đồng Đại Tây Dương nhận định, vẫn chưa có dấu hiệu cho thấy một số nhóm cứng rắn sẵn sàng giao nộp vũ khí và hội nhập vào các lực lượng vũ trang Iraq.

Bài toàn mới ở Iraq hiện nay không chỉ là việc không còn quân đội Mỹ trên lãnh thổ mà đó là liệu họ có thể khiến mọi sức mạnh vũ trang cuối cùng phải quy về một quyền lực nhà nước hay không.

Hai là, về kinh tế. Hiện nay, ưu tiên hàng đầu đối với Iraq phát triển kinh tế và cơ sở hạ tầng. Những khó khăn cũ như vấn đề nguồn nước đang được giải quyết thông qua đàm phán, trong khi các vấn đề gai góc hơn như sự hiện diện của Đảng Công nhân Kurdistan (PKK) cũng dần trở nên ít nổi cộm hơn. Tuy nhiên, không thể không lo lắng về Iraq và những thách thức về kinh tế mà nước này đang phải đối mặt.

Ba là, về vấn đề an ninh. Nhìn chung, các lực lượng Iraq đã có khả năng kiểm soát những mối đe dọa mà không cần sự hỗ trợ quân sự trực tiếp của Mỹ. Tuy nhiên, điểm yếu là thiếu năng lực quân sự mà Mỹ từng cung cấp như khả năng tình báo, giám sát và một số năng lực chuyên biệt.

Mỹ từng cung cấp các phương tiện giám sát trên không, máy bay không người lái, hình ảnh tình báo cùng những hệ thống hiện đại giúp theo dõi mục tiêu và nhanh chóng tổng hợp thông tin từ nhiều nguồn khác nhau – đây là những năng lực mà Iraq khó có thể thay thế hoàn toàn trong thời gian ngắn.

Iraq có thể bù đắp phần lớn vai trò quân sự của liên quân, nhưng chưa thể hoàn toàn từ bỏ sự hỗ trợ từ Mỹ, đặc biệt là trong các lĩnh vực tình báo, giám sát và trinh sát tầm xa. Cựu Đại tá Lục quân Mỹ Myles B. Caggins III đánh giá, lực lượng Iraq và lực lượng quân sự người Kurd (Peshmerga) có khả năng ngăn IS tập hợp lực lượng lớn hoặc chiếm giữ các khu dân cư, nhưng việc thiếu năng lực mà Mỹ từng cung cấp khiến nhiệm vụ trở nên khó khăn hơn.

Bốn là, mối đe dọa hiện hữu từ IS vẫn còn. Hiện IS đã suy yếu nghiêm trọng và các vụ tấn công giảm mạnh khi mất lãnh thổ, suy giảm mạnh về quy mô và không còn khả năng phục dựng “nhà nước Hồi giáo” từng kiểm soát những vùng rộng lớn của Iraq và Syria. Nhưng mối đe dọa từ IS không hề mất đi khi các “tế bào IS” vẫn hiện hữu tại khu vực sa mạc và miền núi, trong khi việc kiểm soát biên giới, thu thập thông tin tình báo và giám sát những vùng địa hình rộng lớn đang là thách thức không nhỏ với các lực lượng của Iraq khi Mỹ rút đi.

Kể từ năm 2014, IS đã chuyển hướng hoạt động thông qua các nhóm nhỏ qua các tuyến đường sa mạc, mạng lưới hậu cần và tài chính, cũng như các phần tử đơn lẻ có khả năng tận dụng những lỗ hổng trong công tác giám sát mà không cần đến sự sụp đổ quân sự quy mô lớn như thời kỳ chúng mở rộng lãnh thổ.

Do đó, lỗ hổng nguy hiểm nhất hiện nay không phải là một đoạn biên giới bỏ ngỏ hay sự sụp đổ của các công trình phòng thủ mà là khoảng trống về thông tin tình báo giữa hai bên biên giới. Hành lang sa mạc nằm giữa tỉnh Anbar của Iraq và vùng Deir ez-Zor của Syria vẫn là khu vực đặc biệt nhạy cảm, do các nhóm nhỏ và mạng lưới buôn lậu có thể lợi dụng khoảng cách địa lý rộng lớn cũng như những khó khăn trong việc duy trì giám sát liên tục tại đây.

Một điểm yếu tương tự ở phía Syria đó là sa mạc Badia của Syria và dải sa mạc rộng lớn trải dài về phía Iraq vẫn chịu hạn chế về khả năng giám sát trên không và năng lực tình báo chưa hoàn thiện, trong khi địa hình rộng lớn khiến việc duy trì kiểm soát trở nên khó khăn.

Do đó, việc tăng cường an ninh biên giới đòi hỏi sự hợp tác sâu rộng hơn với Iraq, Mỹ, liên quân quốc tế và Jordan, thay vì chỉ dựa vào việc triển khai lực lượng quân sự lớn hơn của Syria.

Bên cạnh đó, vấn đề các tù binh IS cũng là yếu tố cần phải tính toán. Hiện Iraq phải chịu trách nhiệm quản lý hàng nghìn tù binh IS được chuyển giao từ các cơ sở tại Syria, trong khi Damascus phải ngăn chặn các nhóm IS còn sót lại ở vùng Badia lợi dụng khu vực biên giới để di chuyển và tái tổ chức lực lượng.

Việc đảm bảo an ninh biên giới không chỉ phụ thuộc vào tường rào, hào lũy, binh lính và thiết bị giám sát, mà còn phụ thuộc vào việc liệu thông tin có thể truyền tải qua biên giới nhanh hơn tốc độ di chuyển của các thành viên IS hay không.

Sự suy yếu của IS không đồng nghĩa với bài toán an ninh được giải. Nguy cơ nhóm này phát động các cuộc tấn công mới và gây bất ổn tại những khu vực dễ bị tổn thương vẫn là một thực tế hiện hữu. Trong những tuần gần đây, các tay súng IS đã gia tăng hoạt động tại Kirkuk cũng như các khu vực tranh chấp.

Năm là, tình hình an ninh khu vực ngày càng phức tạp và xấu đi trong bối cảnh xung đột Mỹ, Israel và Iran vẫn chưa có hồi kết. Cả ba quốc gia này đều đã tấn công các mục tiêu trên lãnh thổ Iraq, bất chấp việc giới lãnh đạo Iraq và người Kurd tuyên bố giữ thái độ trung lập đối với cuộc xung đột này.

Hơn nữa, khi thiếu vắng sức mạnh quân sự của Mỹ hoặc một giải pháp thay thế phù hợp, các quốc gia khác đang bước vào để lấp đầy khoảng trống này. Iran đã duy trì sự hiện diện đáng kể tại Iraq từ năm 2003 và khả năng sẽ gia tăng ảnh hưởng của mình. Đây là tiến trình khó có thể đảo ngược, do đó, Iraq sẽ tiếp tục là nơi tranh giành ảnh hưởng và xung đột giữa Washington và Tehran.

Trong khi đó, Thổ Nhĩ Kỳ cũng đang trở thành một nhân tố có tầm ảnh hưởng lớn hơn đối với các vấn đề của Iraq. Mặc dù trong lịch sử hai bên thường giữ khoảng cách, nhưng hiện nay Baghdad và Ankara đang có mối quan hệ ngày càng khăng khít.

Sau hơn hai thập kỷ đầy biến động, thách thức đối với Iraq giờ đây không chỉ là duy trì ổn định, mà còn là biến mức độ tự chủ lớn hơn về an ninh thành nền tảng cho một giai đoạn phát triển bền vững hơn.

Cơ hội phía trước

Khi lực lượng Mỹ rời đi, nhiều người lo ngại rằng lực lượng an ninh Iraq chưa sẵn sàng để tự kiểm soát biên giới hay duy trì trật tự nội bộ. Tuy nhiên, các quan chức cấp cao của Iraq, bao gồm cả cố vấn an ninh quốc gia, đã khẳng định rõ ràng rằng nhận định đó là sai lầm. Một Ủy ban quân sự cấp cao, được thành lập bởi giới lãnh đạo quân sự Mỹ và phía Iraq đã tiến hành đánh giá bài bản và có đối chiếu với các tiêu chuẩn cụ thể để đo lường năng lực của lực lượng an ninh Iraq.

Ngày nay, quân đội Iraq là một trong những lực lượng chính quy lớn nhất khu vực, được công nhận là có đủ trang bị, tổ chức và năng lực để ứng phó với các mối đe dọa cả từ bên trong lẫn bên ngoài.

Tất nhiên, không có gì đảm bảo rằng sự chuẩn bị này sẽ chuyển hóa thành ý chí chính trị để chiến đấu chống lại bất kỳ kẻ thù cụ thể nào.

Hơn nữa, việc Mỹ rút quân khỏi Iraq không đồng nghĩa với việc chấm dứt hỗ trợ cho quân đội Iraq. Hợp tác quốc phòng không nhất thiết đòi hỏi phải duy trì các căn cứ thường trực hay các đơn vị đồn trú chiến đấu quy mô lớn. Các hoạt động như hỗ trợ an ninh, chia sẻ thông tin tình báo, phối hợp chống khủng bố và huấn luyện chuyên sâu hoàn toàn có thể được thực hiện theo phương thức “từ xa” hoặc thông qua các nhiệm vụ huấn luyện và trang bị tạm thời, giống như cách Mỹ đang triển khai. Một văn phòng hợp tác an ninh – văn phòng hỗ trợ quân sự tại Iraq – sẽ tiếp tục duy trì hoạt động tại Đại sứ quán Mỹ để điều phối các chương trình này.

Việc Mỹ rút quân đang tạo ra cho Iraq một không gian chiến lược mới, đánh dấu sự chuyển dịch mang tính chiến lược về khả năng tự chủ, chủ quyền quốc gia; tạo thêm điều kiện để Baghdad thúc đẩy quá trình củng cố vai trò của các thể chế nhà nước trong lĩnh vực an ninh. Tuy nhiên, đây sẽ là một tiến trình đòi hỏi sự bền bỉ, kiên trì, linh hoạt, tránh phát sinh các bất ổn không cần thiết.

Bên cạnh đó, Iraq sẽ phải tìm cách cân bằng giữa việc duy trì quan hệ với Mỹ, xử lý các mối liên hệ sâu sắc với Iran, Thổ Nhĩ Kỳ cũng như các quốc gia vùng Vịnh trong khi tìm kiếm các mối quan hệ hợp tác với các quốc gia và đối tác khác, nhất là về vấn đề kinh tế.

Do đó, điều quan trọng là chính phủ của Thủ tướng Ali al-Zaidi cần phải xử lý linh hoạt các vấn đề nội bộ cũng như các mối quan hệ với các quốc gia trong và ngoài khu vực, nhất là với Mỹ, Iran, Thổ Nhĩ Kỳ và các quốc gia vùng Vịnh, tránh để nguy cơ trở thành địa bàn tranh giành ảnh hưởng của các nước.

Một chương mới đang mở ra cho đất nước Iraq đòi hỏi sự chèo lái khéo léo của chính quyền Thủ tướng Ali al-Zaidi.