200 hồ băng ở Himalaya: “Bom nước” tiềm ẩn nơi nóc nhà thế giới

Khi số người chết trong thảm họa lũ lụt ở biên giới Nepal – Trung Quốc gia tăng, các nhà khoa học cảnh báo hàng chục hồ băng nguy hiểm ở Himalaya đang đe dọa tới các thung lũng hạ lưu.

Các sông băng ở Himalaya (Ảnh: Nepal News).

Nepal vẫn đang tiếp tục tìm kiếm và thống kê thi thể sau trận lũ ngày 26/8, khi nước lũ cuốn phăng các khu vực dọc sông Bhote Koshi và Trishuli. Tính đến lúc này, số người thiệt mạng đã lên tới 950, trong khi hơn 4.000 người mất tích.

Giới chức cho biết con số này sẽ còn tăng khi các đội tìm kiếm tiếp tục rà soát những bãi đất đá và đống đổ nát kéo dài xuống tận hạ lưu ở Chitwan.

Thảm họa bắt đầu từ một vụ sụp đổ sông băng. Theo giới quan sát, sự việc này được xem là lời cảnh báo cho mối đe dọa ngày càng lớn từ nơi được mệnh danh là “nóc nhà thế giới”, dãy Himalaya.

200 hồ băng nguy hiểm

Các nhà khoa học tại Trung tâm Quốc tế về Phát triển Núi tích hợp (ICIMOD) và các nhà thủy văn Nepal đã nhiều năm cảnh báo rằng ngày càng nhiều hồ băng Himalaya trở nên mất ổn định, gây ra rủi ro nghiêm trọng cho các thung lũng dưới hạ lưu.

Các đánh giá khoa học sơ bộ cho thấy một khối sông băng lớn đã sụp đổ ở khu vực thượng nguồn thung lũng Lhende Khola. Các nhà nghiên cứu ước tính khối băng và đá bị sụp đổ từ độ cao khoảng 5.200-5.400m. Khối vật chất này có thể tích từ 100-200 triệu m, đủ lớn để tạo ra tác động tương tự một khối thuốc nổ khổng lồ khi đổ xuống đáy thung lũng.

Các nhà khoa học cho rằng nguyên nhân nhiều khả năng là sự kết hợp giữa hoạt động nâng kiến tạo và nhiệt độ tăng khiến sườn núi mất ổn định. Cú va chạm đã đẩy nước, bùn đất và đá tảng xuống hạ lưu với sức mạnh khủng khiếp.

Himalaya ấm lên đang khiến băng và nước tích tụ ở độ cao cực lớn trở nên mất ổn định. Sông băng mỏng đi, cấu trúc băng suy yếu, dẫn tới các hồ nước tan hình thành ngày càng nhiều ở rìa sông băng.

Đánh giá năm 2023 của ICIMOD về băng, tuyết và tầng đất đóng băng của khu vực cho biết khoảng 200 hồ băng trên toàn khu vực Hindu Kush Himalaya được coi là nguy hiểm.

Tại Nepal, chính phủ nước này cùng ICIMOD xác định 47 hồ băng trên các lưu vực sông Koshi, Gandaki và Karnali là hồ băng có khả năng nguy hiểm.

Theo các chuyên gia, Nepal và khu vực Tây Tạng ở khu vực Hindu Kush Himalaya. Đây là nơi dãy núi cao nhất, sông băng trải rộng nhất và gió mùa tương tác mạnh nhất với băng ở độ cao lớn.

Các sông băng của Nepal đã mất gần 1/4 diện tích bề mặt trong giai đoạn 1977-2010. Khu vực Hindu Kush Himalaya đang chứng kiến tình trạng mất khối lượng sông băng nhanh chóng.

Phân bố dân cư của Nepal cũng tiềm ẩn nguy hiểm. Làng mạc, các tuyến leo núi, nhà máy thủy điện và hành lang thương mại đường bộ duy nhất nối với Trung Quốc đều nằm chen chúc trong những thung lũng sông hẹp ngay bên dưới các hồ băng. Điều này khiến các mối đe dọa và sự hiện diện của con người đều nằm trên một không gian chật hẹp.

Mối nguy hiểm gia tăng

Đường đi của dòng lũ quét (Ảnh: Guardian).

Khi nhiệt độ trung bình toàn cầu tăng, các sông băng trên núi mất khối lượng nhanh hơn lượng tuyết có thể bổ sung. Tại Hindu Kush Himalaya, sự mất cân bằng này đã trở nên nghiêm trọng.

Nước tan từ băng trước đây thường chảy đi hoặc đóng băng trở lại thì nay ngày càng tích tụ ở rìa các sông băng đang thu hẹp. Nước nằm phía sau các đập tự nhiên được tạo thành từ đá vụn và băng do sông băng để lại. Trong nhiều năm, những vùng nước này phát triển từ các ao nhỏ thành các hồ rộng 1km hoặc hơn.

Nhiệt độ tăng làm gia tăng rủi ro. Nó cung cấp thêm nước cho các hồ, đồng thời làm mất ổn định các sườn núi, tầng đất đóng băng vĩnh cửu và các sông băng phía trên. Điều này làm tăng khả năng tuyết lở, sạt lở đá hoặc sụp đổ băng dẫn tới các hồ bị vỡ.

Các nhà khoa học mô tả hiện tượng này là các hồ băng vừa lớn hơn vừa kém ổn định hơn. Đây chính là sự kết hợp tạo ra các vụ vỡ hồ thường xuyên hơn và gây thiệt hại nghiêm trọng hơn.

Nepal nằm trên một trong những hệ thống núi trẻ nhất và có hoạt động kiến tạo mạnh nhất Trái đất. Điều này khiến địa hình dốc, không ổn định và dễ xảy ra sạt lở ngay cả khi không có các mối nguy từ sông băng.

Một trận lũ hoặc dòng chảy bùn đá bắt đầu ở độ cao 5.000m có thể tới các thung lũng có người sinh sống chỉ trong vài phút đến vài giờ, khiến việc cảnh báo sớm trở nên thách thức.

Nepal cũng là một trong số ít nơi trên hành tinh nơi hệ thống gió mùa mùa hè trực tiếp chồng lấn với một dãy núi có nhiều sông băng. Điều đó có nghĩa là mưa lớn có thể xảy ra đồng thời, thậm chí kích hoạt tình trạng mất ổn định của sông băng trong cùng một mùa.

Trận động đất Gorkha năm 2015 tạo thêm một tầng rủi ro. Nó làm nứt các vách đá và khiến nhiều sườn núi trên một khu vực rộng lớn ở trung tâm Himalaya trở nên lỏng lẻo. Nguy cơ sạt lở đá, tuyết lở và sụp đổ sông băng sau đó tăng lên.

Điều này gây ra rủi ro kết hợp cho Nepal: núi trẻ và dốc, gió mùa tương tác trực tiếp với băng, bất ổn địa chấn và các khu dân cư nằm ngay trên đường đi của dòng nước.

Giảm thiểu thiệt hại

Trong thời gian qua, Nepal đã có những nỗ lực làm giảm nguy cơ từ các hồ băng và sông băng, như tìm cách hạ mực nước, lắp hệ thống cảnh báo sớm, lắp còi cảnh báo tự động ở hạ lưu, xây dựng tuyến sơ tán, diễn tập ứng phó thảm họa.

Tuy nhiên, quy mô của những hoạt động này mới đang tập trung vào 2 hồ có mối đe dọa cao, trong khi Nepal còn hàng chục hồ khác cũng trong tình trạng nguy hiểm.

Mặt khác, trận lũ ngày 26/8 cho thấy mạng lưới giám sát hiện tại của Nepal chưa đủ ứng phó sớm trước thảm họa như vậy.

Theo các chuyên gia, Nepal cần thực hiện một số biện pháp để làm giảm thiệt hại của những thảm họa trong tương lai. Họ cần tiếp tục hạ mực nước hồ băng, làm kênh thoát nước hoặc cửa xả cho các hồ trong danh mục nguy hiểm.

Nepal cũng cần xây dựng mạng lưới giám sát được thiết kế riêng cho những sự kiện bất ngờ ở độ cao lớn, ví dụ sụp đổ sông băng và lũ do tuyết lở kích hoạt.

Nepal cũng cần có một cơ chế chia sẻ dữ liệu theo thời gian thực với láng giềng về mối đe dọa tiềm tàng. Mặt khác, việc quy hoạch nhà máy, đường sá và khu dân cư ở các thung lũng phía dưới hồ băng cũng cần xem xét để khi sự cố xảy ra, thiệt hại về người được giảm thiểu.