Washington Post: Trung Quốc âm thầm mở rộng bãi thử hạt nhân giữa căng thẳng với Mỹ

Hình ảnh vệ tinh cho thấy Trung Quốc đang mở rộng cơ sở thử hạt nhân Lop Nur, trong bối cảnh Mỹ cảnh báo tái khởi động chương trình thử vũ khí hạt nhân, làm dấy lên lo ngại địa chính trị.

Một cuộc thử nghiệm hạt nhân do Mỹ tiến hành tại đảo san hô Enewetak, Quần đảo Marshall, vào ngày 1/11/1952. Ảnh: Liên hợp quốc (news.un.org)

Theo tờ Washington Post, tuyên bố của Tổng thống Donald Trump trong tháng này rằng Mỹ sẽ khởi động lại các cuộc thử nghiệm vũ khí hạt nhân trên “cơ sở bình đẳng” với các quốc gia khác – ám chỉ đến những tuyên bố chưa được xác minh rằng Nga và Trung Quốc đang tiến hành các cuộc thử nghiệm bí mật và cho rằng Washington sẽ khôi phục các chương trình đã bị bỏ dở vào đầu những năm 1990 – đã gieo rắc sự hiểu lầm giữa các cường quốc hạt nhân trên thế giới và làm sống lại những dư âm của cuộc chạy đua vũ trang thời Chiến tranh Lạnh.

Trong khi Moskva nhanh chóng kêu gọi các đề xuất tái khởi động chương trình thử nghiệm vũ khí hạt nhân của riêng mình, Bắc Kinh vẫn giữ im lặng. Nhưng tại những vùng sa mạc xa xôi ở miền Tây Trung Quốc, quân đội nước này từ lâu đã chuẩn bị cho chính mối đe dọa trên.

Ở vùng cực Tây Tân Cương, hình ảnh vệ tinh và phân tích của chuyên gia cho thấy Trung Quốc đang nhanh chóng mở rộng một bãi thử hạt nhân lịch sử, nơi nước này tiến hành vụ thử bom nguyên tử đầu tiên vào năm 1964. Quân đội nước này đã âm thầm đào các đường hầm mới, khoét rỗng các buồng nổ và xây dựng các cơ sở hỗ trợ mà các nhà nghiên cứu cho rằng cho thấy sự chuẩn bị cho vụ thử hạt nhân.

Mặc dù chương trình hạt nhân của Trung Quốc vẫn còn chậm hơn nhiều so với Nga và Mỹ, các nhà phân tích cho rằng chính sự chênh lệch đó có thể thúc đẩy việc mở rộng các cơ sở thử nghiệm của nước này.

Tong Zhao, thành viên cấp cao tại Quỹ Carnegie vì Hòa bình Quốc tế, cho biết: “Do Trung Quốc tiến hành số lượng thử nghiệm hạt nhân ít nhất nên dữ liệu thực nghiệm của họ cũng ít hơn nhiều. Trung Quốc có thể cần tiến hành nhiều thử nghiệm hơn ở cấp độ dưới tới hạn để tìm hiểu thêm về vũ khí hạt nhân”.

Washington Post lưu ý, đằng sau nỗ lực mở rộng kho vũ khí hạt nhân của Trung Quốc – lớn thứ ba thế giới – là một chiến lược rộng lớn hơn dưới thời Chủ tịch Tập Cận Bình nhằm hiện đại hóa quân đội nước này vào năm 2030 và đạt được lực lượng đẳng cấp thế giới vào giữa thế kỷ.

“Trung Quốc ngày càng quan tâm đến việc đạt được năng lực quản lý leo thang hạt nhân ở cấp độ khu vực. [Trung Quốc] có động lực để phát triển đầu đạn có sức công phá thấp hơn và nhu cầu đó có thể là một phần trong những gì Bắc Kinh đang thực hiện về mặt thử nghiệm”, chuyên gia Zhao nói.

Trong những bình luận đăng trên Truth Social vào cuối tháng 10 vừa qua, chỉ vài phút trước cuộc gặp trực tiếp đầu tiên với ông Tập Cận Bình trong nhiệm kỳ thứ hai, Tổng thống Trump đã cảnh báo rằng Trung Quốc sẽ “ngang bằng” với Mỹ về số lượng đầu đạn hạt nhân trong vòng 5 năm – một tuyên bố mà các nhà phân tích cho rằng khó có thể xảy ra.

Theo phân tích độc lập từ Viện Nghiên cứu Hòa bình Quốc tế Stockholm, kho vũ khí của Trung Quốc, hiện có khoảng 600 đầu đạn và dự kiến ​​sẽ đạt khoảng 1.000 vào năm 2030, vẫn còn thấp hơn nhiều so với ước tính 3.700 đầu đạn trong kho dự trữ của Mỹ.

Việc thử nghiệm vũ khí hạt nhân đã bị cấm theo Hiệp ước Cấm Thử Hạt nhân Toàn diện (CTBT) năm 1996, trong đó cấm các vụ nổ hạt nhân. Hiệp ước này đã góp phần xây dựng sự đồng thuận quốc tế rộng rãi về không phổ biến vũ khí hạt nhân, nhưng chưa bao giờ được Trung Quốc hay Mỹ phê chuẩn và Nga đã rút lại phê chuẩn vào năm 2023.

Theo hiệp ước này, một loạt các thí nghiệm được phép thực hiện, bao gồm mô phỏng máy tính và thử nghiệm dưới tới hạn – trong đó các vật liệu phân hạch như plutonium hoặc uranium được sử dụng mà không gây ra phản ứng dây chuyền hạt nhân gây nổ.

Bộ Ngoại giao Mỹ đã nêu lên mối lo ngại vào năm 2020 rằng Trung Quốc có thể tiến hành các cuộc thử nghiệm “hiệu suất thấp” – các vụ nổ hạt nhân nhỏ dưới lòng đất và khó phát hiện.

Trong một phản hồi ngắn gọn trước bình luận của ông Trump về việc Mỹ sẽ tái khởi động các cuộc thử nghiệm, Bộ Ngoại giao Trung Quốc đã bác bỏ cáo buộc rằng nước này tiến hành thử nghiệm hạt nhân ngoài các tiêu chuẩn của CTBT. Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Trung Quốc Mao Ninh nêu rõ nước này “tuân thủ lệnh tạm dừng thử nghiệm hạt nhân” và “duy trì chính sách ‘không sử dụng trước’ vũ khí hạt nhân”.

Theo Washington Post, chương trình hạt nhân của Trung Quốc rất bí mật, và thông tin chi tiết về quá trình phát triển còn hạn chế, chỉ một số ít chuyên gia phương Tây từng đến thăm các cơ sở xa xôi của nước này. Tuy nhiên, tại Lop Nur – bãi thử hạt nhân khổng lồ ở Tân Cương, nơi Trung Quốc tiến hành vụ thử hạt nhân đầu tiên và được so sánh với Bãi thử Nevada của Mỹ – các nhà phân tích theo dõi diễn biến thường xuyên cho biết những thay đổi to lớn đang diễn ra, cho thấy quân đội Trung Quốc đang xây dựng cơ sở hạ tầng có thể hỗ trợ các vụ thử hạt nhân quy mô lớn hơn hoặc thường xuyên hơn.

Khu vực này đã trải qua quá trình phát triển cơ sở hạ tầng đột phá kể từ năm 2020, bao gồm việc đào hai lỗ khoan lớn mới sâu vào sa mạc, mà các nhà phân tích cho rằng có thể là sự chuẩn bị cho các trục thẳng đứng chuyên dụng được thiết kế cho các vụ nổ hạt nhân có năng suất cao hơn.

Renny Babiarz, Phó Chủ tịch của AllSource Analysis, người thường xuyên tiến hành phân tích không gian địa lý tại các địa điểm này, cho biết: “Nhìn chung, điều này thể hiện sự mở rộng đáng kể về cơ sở hạ tầng và khả năng thử nghiệm tổng thể tại Lop Nur trong năm năm qua”.

Chuyên gia Babiarz nhận thấy hoạt động khoan tại các địa điểm này đã bắt đầu vào năm 2021 và diễn ra ổn định cho đến năm 2025, bao gồm việc mở rộng các khu vực hỗ trợ và cơ sở hạ tầng điện lân cận, cũng như hoạt động thường xuyên của xe hạng nặng.

Ngoài ra, công trình xây dựng mới tại các đường hầm ngang có thể hỗ trợ các vụ thử hạt nhân nổ nhỏ hơn ở rìa phía Bắc của khu phức hợp Lop Nur cũng đang được tiến hành, bao gồm việc đào chuyển một lượng lớn đất từ ​​các đường hầm, được ghi nhận vào tháng 1 năm nay.

Chuyên gia Babiarz lưu ý: “Các đường hầm nằm ngang trước đây thường được sử dụng cho các cuộc thử vũ khí hạt nhân có sức công phá thấp, từ hơn 0 đến 10 kiloton, trong khi các cuộc thử nghiệm dưới lòng đất thông qua đường hầm thẳng đứng thường được sử dụng cho các cuộc thử nghiệm vũ khí hạt nhân có sức công phá lớn hơn”.

Phần lớn sự phát triển tại khu phức hợp trong 2 năm qua cũng diễn ra tại một cơ sở chỉ huy trung tâm ở trung tâm Lop Nur, nơi chứng kiến ​​việc xây dựng các tòa nhà mới và gia tăng lưu lượng giao thông.

Trong báo cáo năm 2024 về quá trình tăng cường quân sự của Trung Quốc, Lầu Năm Góc cho biết “việc Bắc Kinh có thể chuẩn bị vận hành bãi thử hạt nhân Lop Nur quanh năm và thiếu công khai về các hoạt động thử hạt nhân đã làm dấy lên lo ngại”. Báo cáo cũng cho biết Trung Quốc dường như đang nhanh chóng mở rộng lực lượng tên lửa và chương trình vật liệu hạt nhân.

Tháng này, sau bình luận của Tổng thống Trump rằng Trung Quốc và Nga đang tiến hành các cuộc thử nghiệm bí mật, Giám đốc CIA John Ratcliffe dường như đã xác nhận đánh giá đó trong một bài đăng trên X.

Chuyên gia Babiarz và các nhà phân tích khác cảnh báo rằng mặc dù dấu hiệu mở rộng từ các cơ sở thử hạt nhân của Trung Quốc là rõ ràng, nhưng điều đó không tự cho thấy ý định gia tăng thực hiện đòn tấn công hạt nhân trước tiên.

“Ở cấp độ tác chiến, luôn có câu hỏi liệu việc tăng cường sức mạnh hạt nhân có dẫn đến việc Trung Quốc quan tâm hơn đến việc triển khai vũ khí hạt nhân trong các cuộc xung đột tương lai hay không. Tôi nghĩ câu trả lời là không nhất thiết”, chuyên gia Zhao nói, nhấn mạnh rằng các yếu tố như năng lực chiến tranh thông thường ngày càng tăng của Trung Quốc, đặc biệt là ở Tây Thái Bình Dương, có thể làm giảm sự phụ thuộc của nước này vào năng lực răn đe hạt nhân như một ưu tiên an ninh quốc gia.

Bắc Kinh đã nhiều lần tuyên bố – bao gồm cả trong Sách Trắng Quốc phòng năm 2019 – rằng họ ủng hộ việc cấm hoàn toàn và “phá hủy triệt để” vũ khí hạt nhân, đồng thời tuân thủ chính sách không sử dụng vũ khí hạt nhân trước. Sách Trắng nhấn mạnh rằng Trung Quốc “không tham gia vào bất kỳ cuộc chạy đua vũ trang hạt nhân nào với bất kỳ quốc gia nào khác và duy trì năng lực hạt nhân ở mức tối thiểu cần thiết cho an ninh quốc gia”.

Washington Post kết luận, trong khi Bắc Kinh vẫn khẳng định cam kết phi hạt nhân hóa, nước này cũng nhiều lần từ chối đề nghị tham gia thảo luận với các quan chức Mỹ về vấn đề này, và các kênh ngoại giao về chủ đề này tỏ ra mong manh. Vào tháng 7 năm ngoái, Bắc Kinh đã đơn phương đình chỉ các cuộc đàm phán không phổ biến vũ khí hạt nhân với Washington do Mỹ vẫn tiếp tục bán vũ khí cho Đài Loan. Gần đây hơn, vào tháng 9 năm nay, Bắc Kinh tuyên bố sẽ không tham gia các cuộc đàm phán phi hạt nhân hóa với Washington và Moskva, với Bộ Ngoại giao Trung Quốc nói rằng sự tham gia của họ là “không hợp lý cũng không thực tế”.