Vì sao ông Trump bất ngờ đổi ý, bỏ kế hoạch thu phí 20% ở Hormuz?

Đằng sau việc Tổng thống Mỹ Donald Trump thông báo dừng kế hoạch thu phí 20% tàu, thuyền đi qua Hormuz là nỗ lực lớn từ các đồng minh và cấp dưới nhằm thuyết phục ông thay đổi quan điểm.

Eo biển Hormuz (Ảnh: Reuters).

Tổng thống Donald Trump đã khiến các đồng minh Vùng Vịnh và ngay cả nhiều cố vấn của mình bất ngờ khi công bố kế hoạch áp phí đối với eo biển Hormuz, dẫn đến một cuộc vận động quốc tế khẩn cấp nhằm thuyết phục ông đảo ngược quyết định, truyền thông Mỹ dẫn các nguồn thạo tin cho hay.

Thông báo đột ngột được đưa ra hôm 13/7 bất chấp nhiều tháng cảnh báo từ chính các cố vấn của ông Trump rằng không nên theo đuổi ý tưởng này vì nó có thể làm suy yếu các mục tiêu chiến sự của Mỹ, đồng thời vô tình hợp thức hóa kế hoạch mà Iran từng đề xuất về việc thu phí qua eo biển, điều mà Washington nhiều lần phản đối.

Tuy nhiên, khi theo dõi cuộc đối đầu ngày càng căng thẳng quanh eo biển Hormuz, nơi đã kéo Mỹ trở lại một cuộc chiến với Iran, ông Trump vẫn quyết định thúc đẩy kế hoạch.

“Mỹ từ thời điểm này sẽ được biết đến với tư cách là người bảo vệ eo biển Hormuz”, ông viết trên Truth Social sáng 13/7, đồng thời tuyên bố sẽ áp mức phí 20% đối với mọi lô hàng vận chuyển qua eo biển này.

Chỉ đạo bất ngờ đó đã kích hoạt một cuộc chạy đua kéo dài 24 giờ trong nội bộ chính quyền Mỹ và khắp Trung Đông nhằm làm rõ các chi tiết của đề xuất của ông Trump. Mặc dù ông đã nhanh chóng đảo ngược quyết định vào ngày 14/7, sự việc một lần nữa cho thấy cách tiếp cận đối ngoại mang tính linh hoạt và có tính giao dịch của ông Trump.

Bên trong Nhà Trắng hôm 13/7, các trợ lý đã nhanh chóng xây dựng cơ chế vận hành cho hệ thống thu phí chưa từng có tiền lệ này, bao gồm xác định ai sẽ phải trả phí và cách thu phí ra sao. Ban đầu, nhiều quan chức và chuyên gia bên ngoài cho rằng các công ty vận tải sẽ là bên chịu chi phí. Tuy nhiên, tình hình càng trở nên phức tạp khi ông Trump sau đó tuyên bố rằng các đồng minh Mỹ ở Vùng Vịnh mới là những người phải thanh toán.

Trong khi đó, lãnh đạo các nước Vùng Vịnh cũng khẩn trương tìm cách liên lạc trực tiếp với ông Trump nhằm thuyết phục ông từ bỏ ý tưởng này.

Đến sáng 14/7, hàng loạt cuộc vận động từ Ả rập Xê út, Các Tiểu vương quốc Ả rập Thống nhất (UAE), Bahrain và Qatar đã phát huy tác dụng. Thay vì để Mỹ thu phí, ông Trump thông báo rằng các quốc gia này cam kết đầu tư thêm những khoản tiền chưa được tiết lộ vào nền kinh tế Mỹ.

Các nước vùng Vịnh trước đó đã cam kết đầu tư hàng nghìn tỷ USD vào Mỹ, dù hiện chưa rõ thực tế họ sẽ giải ngân bao nhiêu trong vài năm tới.

“Tôi đưa ra ý tưởng đó ngày hôm qua và thấy nó khá hay. Tôi nhận được các cuộc gọi từ nhiều người, nhiều quốc gia, các vị vua và tiểu vương, những người mà tất cả chúng ta đều biết và yêu quý. Thành thật mà nói, họ là những đối tác rất mạnh mẽ. Và họ nói rằng họ muốn thực hiện điều đó theo một cách khác”, ông Trump nói.

Một quan chức Nhà Trắng cũng lặp lại quan điểm của ông Trump, cáo buộc Iran vi phạm thỏa thuận duy trì tự do hàng hải tại eo biển Hormuz. Người này nói Tổng thống Mỹ “luôn để ngỏ mọi lựa chọn và đã cân nhắc rằng Mỹ cần được bồi hoàn cho nhiều năm bảo vệ các tàu thuyền đi qua tuyến đường thủy này. Cuối cùng, các đồng minh Vùng Vịnh đề nghị tăng đầu tư vào Mỹ và Tổng thống cho rằng phương án đó phù hợp hơn”.

Kể từ khi xung đột bùng phát trở lại, ông Trump liên tục khẳng định cuộc chiến về cơ bản đã được kiểm soát và chỉ cần thêm một chiến dịch không kích mạnh nhưng ngắn hạn là đủ để buộc Iran phải nhượng bộ. Đồng thời, ông cũng nhấn mạnh rằng eo biển Hormuz vẫn mở cửa và an toàn cho hoạt động hàng hải.

Tuy nhiên, những tuyên bố đó chưa phản ánh đúng thực tế trên thực địa, khi Iran vẫn duy trì khả năng kiểm soát đáng kể đối với bất kỳ tàu thuyền nào muốn đi qua eo biển. Kết quả là lưu lượng vận tải qua tuyến hàng hải chiến lược này đã giảm mạnh, đẩy giá dầu tăng lên mức cao nhất kể từ trước khi Mỹ và Iran ký thỏa thuận hòa bình vào tháng trước.

Iran siết kiểm soát với eo biển Hormuz (Ảnh: Telegraph).

Ông Trump từng nhiều lần cảnh báo thu phí đối với eo biển Hormuz trong các giai đoạn căng thẳng trước đó của cuộc chiến. Ông tỏ ra không hài lòng với tầm quan trọng quá lớn của tuyến hàng hải này và cho rằng Mỹ phải gánh trách nhiệm bảo vệ nó trong khi bản thân Mỹ không phụ thuộc vào nguồn dầu đi qua đây.

Hồi tháng 4, ông từng nói Mỹ nên thu phí vì “chúng ta là bên chiến thắng” trong cuộc chiến, trước khi đề xuất ý tưởng thành lập một “liên doanh” với Iran để cùng kiểm soát eo biển. Gần đây hơn, ông tiếp tục cảnh báo thu phí nếu Iran không đạt được một thỏa thuận hòa bình lâu dài, gọi đó là khoản “bồi hoàn” cho các chi phí chiến sự.

Tuy nhiên, những đề xuất này liên tục vấp phải sự phản đối từ các cố vấn của ông Trump. Theo các nguồn tin, họ cảnh báo rằng việc áp đặt thêm các hạn chế sẽ khiến giá dầu và khí đốt tăng cao hơn nữa, gây áp lực chính trị lên Đảng Cộng hòa trước cuộc bầu cử giữa kỳ vào tháng 11, trong bối cảnh chi phí sinh hoạt vốn đã là mối quan tâm lớn của cử tri Mỹ.

Các cố vấn cũng lưu ý rằng việc thu phí sẽ đi ngược lại chính những nguyên tắc mà chính quyền Mỹ đã nêu ra về quyền tự do lưu thông trên các tuyến đường thủy quốc tế.

Những lo ngại đó nhanh chóng trở thành hiện thực khi Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi lập tức tận dụng phát biểu của ông Trump hôm 13/7.

“Tổng thống Mỹ hoàn toàn đúng. Bất kỳ ai cung cấp hành lang hàng hải an toàn cho các tàu thương mại đi qua eo biển Hormuz đều xứng đáng được trả phí cho dịch vụ đó. Tất nhiên, mức 20% là quá cao. Chúng tôi sẽ công bằng hơn”, ông Araghchi nói.