Vì sao người xưa đặt đèn dầu trên bàn thờ, còn thường xuyên phải thắp sáng?

Vì sao đốt đèn dầu trên bàn thờ? Vì người xưa gọi đèn dầu trên bàn thờ là “trường minh đăng”, nghĩa là ngọn đèn sáng mãi.

Trong gian thờ của người Việt xưa, có những thứ không bao giờ được phép thiếu, dù nhà giàu hay nhà nghèo, dù thành thị hay thôn quê. Đó là bát hương, là chén nước, và là ngọn đèn dầu. Nếu bát hương là nơi hội tụ linh khí, chén nước là nơi gột rửa bụi trần, thì ngọn đèn dầu chính là con mắt của bàn thờ. Con mắt ấy không bao giờ được nhắm lại.

Ngày nay, nhiều nhà đã thay đèn dầu bằng đèn điện, bằng đèn nến, bằng đủ loại đèn trang trí lấp lánh. Nhưng càng tiện lợi, người ta lại càng thấy thiếu một điều gì đó rất sâu. Để hiểu vì sao người xưa nhất định phải bày đèn dầu trên bàn thờ, ta phải đi vào tận cùng của triết lý ánh sáng trong văn hóa Việt.

Vì sao đốt đèn dầu trên bàn thờ?

Người xưa gọi đèn dầu trên bàn thờ là “trường minh đăng”, nghĩa là ngọn đèn sáng mãi. Triết lý đầu tiên của nó là triết lý về sự sống.

Bàn thờ là nơi âm – nơi ngự của tổ tiên, của người đã khuất. Nơi âm thì lạnh, thì tối, thì tĩnh. Ngọn đèn dầu với lửa đỏ là dương. Đèn dầu đặt trên bàn thờ chính là lấy dương để sưởi cho âm, lấy sáng để soi cho tối, lấy động để đánh thức tĩnh.

Người xưa dặn, đèn trên bàn thờ phải là đèn dầu, vì chỉ dầu mới có thể châm mãi, lửa mới có thể truyền mãi

Âm dương vì thế mà không cách biệt, người sống và người chết vì thế mà còn được sưởi ấm cho nhau. Bàn thờ mà thiếu đèn dầu, sẽ lạnh lẽo như một ngôi nhà không có bếp.

Thứ hai, đèn dầu là biểu tượng của trí tuệ và của sự tiếp nối. Lửa của đèn dầu không bùng lên như lửa đuốc, không chói lòa như đèn điện. Nó nhỏ, đầm, ấm, hơi lay động theo gió nhưng không bao giờ tắt.

Ngọn lửa ấy giống như trí tuệ của tổ tiên để lại, không ồn ào, không phô trương, nhưng bền bỉ soi đường cho con cháu. Dầu cạn thì châm thêm, bấc mòn thì khêu lên. Cứ thế, lửa này truyền sang lửa khác, đời này nối sang đời khác.

Vì vậy người xưa dặn, đèn thờ phải là đèn dầu, vì chỉ dầu mới có thể châm mãi, lửa mới có thể truyền mãi, như huyết mạch của dòng họ không bao giờ đứt đoạn.

Thứ ba, đèn dầu là pháp khí giữ cho không gian thờ được thanh tịnh. Trong quan niệm dân gian, ánh sáng của lửa là thứ có thể trừ tà, xua uế. Ma quỷ sợ lửa, sợ ánh sáng.

Một bàn thờ có ngọn đèn dầu le lói, dù chỉ là một chấm lửa nhỏ trong đêm, cũng đủ để giữ cho tà khí không dám xâm phạm, giữ cho bàn thờ luôn là một cõi thanh sạch. Ánh sáng ấy không phải để cho người sống nhìn, mà là để cho các cụ tìm đường về.

Chính vì mang nhiều tầng ý nghĩa như vậy, người xưa coi việc giữ đèn dầu là việc tu tâm. Ngày nào cũng phải lau bóng đèn cho trong, châm dầu cho đầy, khêu bấc cho sáng. Việc ấy tuy nhỏ nhưng rèn cho con người sự cẩn trọng, sự kiên trì và lòng thành kính. Người lười biếng, cẩu thả, không thể giữ được một ngọn đèn thờ cho sáng.

Ngày nay có gì thay thế đèn dầu?

Cuộc sống hiện đại đã đưa ra nhiều lựa chọn mới, và mỗi lựa chọn đều có cái được và cái mất.

Đèn điện thờ: Phổ biến nhất hiện nay là đôi đèn điện màu đỏ hoặc vàng, cắm điện sáng suốt. Tiện lợi, sạch sẽ, không lo hết dầu, không sợ gió tắt. Về mặt thẩm mỹ, nó làm bàn thờ sáng trưng. Nhưng về mặt tâm linh, đèn điện là ánh sáng chết. Nó không có lửa, không có sự sống, không có sự chuyển hóa của dầu thành lửa.

Nó sáng nhờ dòng điện vô tri, bật tắt bằng công tắc. Nó không có triết lý “dầu cạn lửa tàn” để nhắc người ta về vô thường, cũng không có hành động châm dầu để nhắc người ta về sự tiếp nối. Đèn điện chỉ để trang trí, không thể thay thế hoàn toàn cho đèn dầu về mặt ý nghĩa.

Đèn cầy, nến: Nến cũng có lửa, cũng có sự hao mòn, nên gần với đèn dầu hơn. Nhưng nến cháy nhanh, nhỏ lệ, tuổi thọ ngắn. Nến lại mang tính thời điểm, thường chỉ thắp khi cúng lễ rồi tắt, không giữ được tính “trường minh” – sáng mãi. Hơn nữa, nước nến chảy xuống bàn thờ rất khó làm sạch, dễ gây hỏa hoạn nếu bất cẩn.

Đèn dầu vẫn là tối thượng: Vì vậy, trong những gia đình còn giữ nếp xưa, người ta vẫn giữ lại ít nhất một ngọn đèn dầu ở giữa hoặc bên trái bàn thờ, dù đã có đôi đèn điện hai bên. Đèn điện để cho sáng, cho đẹp. Đèn dầu để cho thiêng, cho ấm. Nếu phải chọn một, các cụ vẫn khuyên nên chọn đèn dầu. Đó là gốc, còn đèn điện chỉ là ngọn.

Ngày thường, chỉ thắp đèn dầu trên bàn thờ vào lúc lên hương sáng tối, khi cúng lễ.

Có nên để đèn sáng thường xuyên hay nên tắt?

Đây là câu hỏi khiến nhiều người trẻ băn khoăn nhất.

Theo lối xưa, trên bàn thờ luôn có hai loại lửa. Một là lửa “thường trực” và một là lửa “thời cúng”.

Ngọn đèn dầu nhỏ, gọi là đèn thờ hay đèn âm, thì nên để cháy sáng thường xuyên, đặc biệt là trong những dịp trọng như ba ngày Tết, rằm tháng Giêng, tháng Bảy, hay khi nhà có giỗ chạp.

Để đèn sáng liên tục trong những ngày này là để “giữ lửa”, báo hiệu rằng trong nhà vẫn còn người, còn khói hương, để tổ tiên biết đường mà về hưởng Tết cùng con cháu. Ánh sáng liên tục ấy cũng là lời cầu mong cho gia đạo được liên tục, không đứt quãng.

Nhưng để đèn dầu cháy 24/24 quanh năm suốt tháng trong điều kiện nhà ống, nhà chung cư hiện nay thì không nên, vì lý do an toàn hỏa hoạn và ô nhiễm khói. Người xưa nhà tranh vách đất, bàn thờ rộng, thoáng. Nhà nay chật hẹp, trần thấp, rèm vải nhiều. Để lửa qua đêm mà không có người trông là đại kỵ về an toàn.

Cho nên, cách dung hòa có lý có tình nhất mà nhiều nhà đang làm là:

Ngày thường, chỉ thắp đèn dầu vào lúc lên hương sáng tối, khi cúng lễ. Cúng xong, có thể tắt đèn dầu đi, nhưng vẫn để đôi đèn điện thờ sáng nhỏ như một cách tượng trưng cho trường minh đăng.

Vào những ngày sóc vọng, mùng Một, hôm Rằm, giỗ Tết, nên để đèn dầu cháy lâu hơn, hết một tuần hương, hoặc suốt buổi lễ. Nếu có người ở nhà trông nom, có thể để cháy suốt ngày đêm trong ba ngày Tết.

Tuyệt đối không để đèn dầu tắt ngấm, khô dầu, bám bụi trong thời gian dài. Bàn thờ mà để đèn thờ nguội lạnh, bám bụi, là biểu hiện của sự lạnh lẽo, hương hỏa tàn lụi. Thà không thắp thì cất đi cho gọn, đã bày lên thì phải chăm.

Đèn dầu trên bàn thờ không đặt ở giữa bát hương, chắn mặt nguyệt của bát hương.

Vị trí đặt đèn dầu trên bàn thờ

Đèn thờ là lửa, mà lửa trên bàn thờ là lửa thiêng, nên phải có quy củ.

Vị trí đặt đèn dầu trên bàn thờ: Đèn dầu không đặt ở giữa bát hương, chắn mặt nguyệt của bát hương. Vị trí chuẩn là đặt ở phía trước và hơi lệch sang hai bên bát hương, hoặc đặt ở giữa nhưng lùi về phía sau bát hương một chút. Nếu chỉ có một đèn, thường đặt bên trái bàn thờ theo hướng người đứng cúng nhìn vào, vì bên trái là Thanh Long, chủ về dương khí. Nếu có đôi đèn dầu thì đặt cân xứng hai bên, tạo thế cân bằng.

Về vị trí: Đèn dầu không đặt ở giữa bát hương, chắn mặt nguyệt của bát hương. Vị trí chuẩn là đặt ở phía trước và hơi lệch sang hai bên bát hương, hoặc đặt ở giữa nhưng lùi về phía sau bát hương một chút. Nếu chỉ có một đèn, thường đặt bên trái bàn thờ theo hướng người đứng cúng nhìn vào, vì bên trái là Thanh Long, chủ về dương khí. Nếu có đôi đèn dầu thì đặt cân xứng hai bên, tạo thế cân bằng.

Về sự sạch sẽ: Dầu phải là dầu sạch, ngày xưa dùng dầu lạc, dầu vừng. Nay dùng dầu hỏa, dầu lưu ly chuyên dụng cho đèn thờ, ít khói, ít mùi. Tuyệt đối không dùng dầu đã qua sử dụng, dầu ăn thừa để thắp, là bất kính. Bóng đèn, chân đèn phải được lau chùi thường xuyên. Bóng đèn mờ đục thì ánh sáng không thoát ra được, cũng như lòng người còn vẩn đục thì không soi được đường ngay.

Về hành động khêu bấc, châm dầu: Khi châm dầu, không được để dầu tràn ra bàn thờ. Khi khêu bấc, phải dùng tăm tre sạch, khều nhẹ cho bấc gọn, lửa tròn. Hành động khêu đèn cũng phải nhẹ nhàng, trang nghiêm, không được thổi phù phù bằng miệng. Người xưa dùng quạt hoặc phẩy tay cho tắt, hoặc dùng nắp đậy cho lửa tắt vì ngộp, chứ không thổi, vì hơi miệng là uế khí.

Về sự an toàn: Đây là điều tối quan trọng. Đèn dầu phải đặt trên đĩa sứ lót, cách xa giấy tiền, vàng mã, rèm vải. Chân đèn phải vững, không chênh vênh. Nếu nhà có trẻ nhỏ, phải đặt đèn vào trong lồng kính, vừa tránh gió, vừa an toàn. Trước khi ra khỏi nhà hay đi ngủ, nhất định phải kiểm tra đèn đã tắt hẳn chưa.

Cuối cùng, xin nhớ một điều. Người xưa bày đèn dầu trên bàn thờ, không phải để cho sáng nhà, mà là để cho sáng tâm. Ngọn đèn dầu leo lét ấy soi không phải để ta nhìn thấy mâm cao cỗ đầy, mà để ta nhìn thấy chính mình trong đó: ta có đang giữ được ngọn lửa ấm trong gia đình không?