Quảng Ngãi: Giữ hồn di sản nghề muối Sa Huỳnh gắn với phát triển du lịch

Với việc tái khởi động dự án bảo tồn đồng muối truyền thống gắn với phát triển du lịch, nghề làm muối Sa Huỳnh đứng trước cơ hội hồi sinh mạnh mẽ, vừa gìn giữ giá trị di sản, vừa tạo sinh kế bền vững.

Những cánh đồng muối Sa Huỳnh ở Quảng Ngãi). (Ảnh: TTXVN phát)

Giữa miền duyên hải đầy nắng gió của Quảng Ngãi, cánh đồng muối Sa Huỳnh hiện lên như một “bức tranh sống” độc đáo, nơi thiên nhiên, con người và văn hóa hòa quyện qua hàng trăm năm lịch sử.

Nghề làm muối Sa Huỳnh là di sản văn hóa đặc sắc, kết tinh tri thức lao động của bao thế hệ diêm dân ven biển.

Ngày nay, cùng với việc tái khởi động dự án bảo tồn đồng muối truyền thống gắn với phát triển du lịch cộng đồng, nghề làm muối Sa Huỳnh đang đứng trước cơ hội hồi sinh mạnh mẽ, vừa gìn giữ giá trị di sản, vừa tạo sinh kế bền vững cho người dân địa phương.

Di sản nghề muối trăm năm

Nghề làm muối ở Sa Huỳnh đã tồn tại từ thế kỷ 19 và được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là Di sản Văn hóa phi Vật thể Quốc gia vào tháng 12/2024. Đây là một trong những làng nghề muối lâu đời nhất miền Trung, gắn bó mật thiết với đời sống cư dân ven biển Quảng Ngãi qua nhiều thế hệ.

Theo các nhà nghiên cứu, truyền thống làm muối ở Sa Huỳnh có lịch sử còn xa hơn thế. Những phát hiện khảo cổ mới tại làng Gò Cỏ đã cho thấy dấu tích trảng muối cổ rộng khoảng 10ha trên nền đá bazan – minh chứng rõ nét cho kỹ thuật làm muối của cư dân văn hóa Sa Huỳnh từ thời tiền sử.

Điều đặc biệt là người xưa đã biết tận dụng thủy triều, ánh nắng và mặt đá tự nhiên để kết tinh muối. Đây được xem là kỹ thuật làm muối rất độc đáo, cho thấy cư dân Sa Huỳnh cổ đã nắm bắt nghề muối từ rất sớm. Các nhà khảo cổ xác định cư dân nơi đây từng sử dụng ba phương pháp làm muối gồm: phơi nước biển trên đá để tạo muối kết tinh, nấu nước biển bằng nồi gốm và làm muối trên đồng ruộng.

Trải qua bao biến thiên lịch sử từ thời Sa Huỳnh, Champa đến Đại Việt, nghề muối vẫn được lưu truyền và gìn giữ như một phần máu thịt của cộng đồng cư dân ven biển.

Nét đẹp bình dị của “vàng trắng”

Hiện nay, đồng muối Sa Huỳnh có diện tích khoảng 100-115ha, tạo sinh kế cho gần 600 hộ dân với hơn 1.100 lao động trực tiếp tham gia sản xuất. Mỗi năm, nơi đây cung cấp hàng nghìn tấn muối sạch cho thị trường.

Điều làm nên giá trị riêng của muối Sa Huỳnh không chỉ là chất lượng mà còn nằm ở phương thức sản xuất thủ công truyền thống. Diêm dân vẫn chủ yếu dựa vào nắng và gió tự nhiên để kết tinh muối trên những ô ruộng vuông vức trải dài ven biển.

Mùa muối thường bắt đầu từ tháng Giêng và kéo dài đến tháng Bảy (theo lịch âm). Khi mặt trời lên cao, từng lớp nước biển bốc hơi dần, để lại những hạt muối trắng tinh lấp lánh. Những đôi chân trần, những chiếc cào muối, những quang gánh nặng trĩu đã trở thành hình ảnh quen thuộc của người dân nơi đây.

Buổi sáng ở đồng muối Sa Huỳnh mang vẻ đẹp lao động bình dị mà đầy sức sống. Khi hoàng hôn buông xuống, những ụ muối trắng nổi bật giữa ánh chiều vàng cam tạo nên khung cảnh vừa thơ mộng vừa hùng vĩ. Chính sự giao hòa giữa thiên nhiên và con người đã biến nơi đây thành điểm đến hấp dẫn đối với du khách và các nhiếp ảnh gia.

Bảo tồn di sản gắn với phát triển du lịch cộng đồng

Nhằm gìn giữ nghề truyền thống và khai thác hiệu quả tiềm năng du lịch, phường Sa Huỳnh đã tái khởi động dự án “Bảo tồn đồng muối truyền thống Sa Huỳnh gắn với phát triển du lịch cộng đồng” với sự hỗ trợ của Chương trình Phát triển Liên hợp quốc và Quỹ Môi trường toàn cầu.

Dự án tập trung vào nhiều nội dung thiết thực như nâng cao nhận thức cộng đồng về bảo vệ môi trường và hệ sinh thái, xây dựng mô hình phân loại rác tại nguồn, chăm sóc cây ngập mặn, phát triển homestay, lắp đặt bản đồ du lịch cộng đồng và tạo các điểm check-in phục vụ du khách.

Đặc biệt, địa phương hướng đến xây dựng sản phẩm “hoa muối” đạt chuẩn OCOP nhằm nâng cao giá trị thương hiệu muối Sa Huỳnh.

Không chỉ dừng lại ở sản xuất, Sa Huỳnh đang từng bước phát triển mô hình du lịch trải nghiệm làng nghề. Du khách đến đây có thể trực tiếp cào muối, gánh muối, tìm hiểu quy trình sản xuất truyền thống và lắng nghe những câu chuyện mưu sinh của người dân vùng biển.

Lợi thế của Sa Huỳnh còn nằm ở vị trí kết nối với nhiều điểm du lịch nổi tiếng như biển Sa Huỳnh, làng du lịch Gò Cỏ và không gian văn hóa Sa Huỳnh. Nếu được đầu tư bài bản, nơi đây hoàn toàn có thể trở thành điểm nhấn đặc sắc trên bản đồ du lịch Quảng Ngãi.

Đưa thương hiệu Muối Sa Huỳnh vươn xa

Diêm dân Sa Huỳnh vào vụ thu hoạch muối. (Ảnh: TTXVN phát)

Những năm gần đây, song song với việc bảo tồn nghề muối truyền thống, tỉnh Quảng Ngãi đã triển khai nhiều giải pháp hiện đại hóa sản xuất như ứng dụng nền lót bạt HDPE, cơ giới hóa các khâu sản xuất, phát triển chuỗi liên kết tiêu thụ và hỗ trợ truy xuất nguồn gốc sản phẩm; góp phần nâng cao năng suất và chất lượng sản phẩm.

Các doanh nghiệp, hợp tác xã địa phương cũng từng bước đa dạng hóa sản phẩm như muối tre, muối rong biển, hoa muối, muối hầm… trong đó nhiều sản phẩm đã đạt chuẩn OCOP 3 sao, 4 sao.

Mới đây. Ủy ban Nhân dân tỉnh Quảng Ngãi đã phê duyệt Kế hoạch phát triển sản xuất, chế biến và tiêu thụ muối trên địa bàn tỉnh Quảng Ngãi giai đoạn 2026-2030, với mục tiêu xây dựng ngành muối theo hướng hiệu quả, bền vững, nâng cao giá trị gia tăng.

Cụ thể, đến năm 2030, tỉnh Quảng Ngãi phấn đấu duy trì ổn định khoảng 100ha sản xuất muối, sản lượng đạt trên 5.800 tấn/năm; 100% diện tích được sản xuất theo hướng muối sạch, ứng dụng khoa học công nghệ và liên kết tiêu thụ ổn định, bảo đảm người dân có lãi từ nghề muối.

Tỉnh đẩy mạnh quảng bá thương hiệu “muối Sa Huỳnh” đến người tiêu dùng trong phạm vi cả nước, nhằm nâng cao vị thế và sức cạnh tranh của sản phẩm trên thị trường; hỗ trợ xây dựng mạng lưới tiêu thụ muối Sa Huỳnh trên địa bàn tỉnh và các tỉnh trong nước.

Tỉnh tích cực lồng ghép việc quảng bá thương hiệu “Muối Sa Huỳnh” vào các chương trình xúc tiến du lịch, các lễ hội văn hóa đặc trưng của tỉnh Quảng Ngãi để tăng giá trị tiếp thị cho sản phẩm; định hướng phát triển nghề muối gắn với du lịch làng nghề và du lịch cộng đồng./.