Nhật Bản tưởng niệm 15 năm thảm họa động đất – sóng thần 2011

Ngày 11/3, Nhật Bản tưởng niệm 15 năm xảy ra thảm họa kép động đất – sóng thần (11/3/2011 – 11/3/2026) tàn phá khu vực Đông Bắc nước này và gây ra cuộc khủng hoảng hạt nhân nghiêm trọng nhất thế giới kể từ thảm họa Chernobyl năm 1986.

Một khu vực tưởng niệm nạn nhân thảm họa động đất và sóng thần năm 2011 ở Sendai. Ảnh tư liệu: Đào Thanh Tùng/PV TTXVN tại Nhật Bản

Theo phóng viên TTXVN tại Tokyo, trận động đất mạnh 9 độ ở ngoài khơi Đông Bắc Nhật Bản đã gây ra những cơn sóng thần khổng lồ, tấn công các tỉnh ven biển, đồng thời làm hư hại nhà máy điện hạt nhân Fukushima Daiichi dẫn đến sự cố rò rỉ phóng xạ quy mô lớn. Số liệu mới nhất của Cơ quan Cảnh sát Quốc gia Nhật Bản cho thấy số nạn nhân thiệt mạng trong thảm họa là 15.901 người, trong khi 2.519 người vẫn mất tích, chủ yếu tại các tỉnh Miyagi, Fukushima và Iwate. Ngoài ra, còn có 3.810 trường hợp tử vong liên quan đến thảm họa, bao gồm những người qua đời do bệnh tật hoặc căng thẳng kéo dài sau khi phải sơ tán và sống trong điều kiện khó khăn.

Dù đã hơn một thập kỷ trôi qua, hậu quả của thảm họa vẫn còn hiện hữu. Khoảng 26.000 người vẫn phải sống xa quê hương do ảnh hưởng của sự cố hạt nhân và quá trình tái thiết kéo dài. Công tác tìm kiếm và xác định danh tính các nạn nhân mất tích vẫn tiếp tục, song ngày càng trở nên khó khăn do sự thay đổi địa hình và tình trạng xuống cấp của các thi thể theo thời gian. Nhiều thi thể được phát hiện ở những khu vực xa xôi và không thể xác định danh tính.

Trong khi đó, việc tháo dỡ nhà máy điện hạt nhân Fukushima Daiichi vẫn là một thách thức lớn. Công ty Điện lực Tokyo (TEPCO) đang tiến hành kế hoạch tháo dỡ toàn bộ cơ sở bị hư hại với mục tiêu hoàn thành vào năm 2051. Tuy nhiên, tiến độ xử lý phế liệu nhiên liệu nóng chảy gặp nhiều khó khăn. Đến nay, TEPCO mới chỉ thu hồi được một lượng phế liệu nhiên liệu chưa đến 1g từ lò phản ứng số 2.

Theo dự kiến, TEPCO sẽ tiếp tục sử dụng công nghệ robot để thử nghiệm thu hồi nhiên liệu trong các lò phản ứng bị nóng chảy. Ước tính vẫn còn khoảng 880 tấn phế liệu nhiên liệu nằm trong 3 lò phản ứng bị sự cố.

Song song với việc xử lý hậu quả của thảm họa, Nhật Bản vẫn đang nỗ lực hồi sinh khu vực Fukushima nhằm tái sinh vùng đất này sau thảm họa hạt nhân. Một trong những dự án quan trọng nhất là Viện Nghiên cứu, Giáo dục và Đổi mới Fukushima (F-REI), được thành lập năm 2023 với mục tiêu đưa khu vực này trở thành trung tâm nghiên cứu khoa học và công nghệ. Viện F-REI đặt trụ sở gần ga Namie, tập trung nghiên cứu trong nhiều lĩnh vực liên quan đến phục hồi sau thảm họa và phát triển bền vững, bao gồm nông nghiệp, hệ thống năng lượng, robot, khoa học bức xạ và nghiên cứu môi trường. Chính phủ Nhật Bản kỳ vọng dự án sẽ thu hút các nhà khoa học trong và ngoài nước, đồng thời tạo ra những ngành công nghiệp công nghệ cao mới cho khu vực.

Trước năm 2011, Fukushima nổi tiếng với các sản phẩm nông nghiệp như gạo, trái cây và thủy sản. Tuy nhiên, sau sự cố hạt nhân, nhiều nông dân phải đối mặt với sụt giảm nhu cầu do lo ngại về phóng xạ. Các chương trình nghiên cứu tại F-REI đang tìm cách cải thiện sản xuất nông nghiệp, theo dõi môi trường và khôi phục niềm tin đối với nông sản địa phương.

Ngoài nông nghiệp, các nhà khoa học cũng nghiên cứu các hệ thống năng lượng mới như năng lượng tái tạo và công nghệ hydro nhằm hỗ trợ các cộng đồng nông thôn phát triển bền vững. Nghiên cứu robot cũng được đẩy mạnh, đặc biệt là các công nghệ phục vụ kiểm tra và ứng phó với thảm họa, vốn được phát triển từ kinh nghiệm xử lý sự cố tại nhà máy Fukushima.

Tuy vậy, quá trình phục hồi môi trường vẫn còn nhiều khó khăn. Mặc dù phần lớn các khu dân cư và đất nông nghiệp đã được khử nhiễm, cho phép dỡ bỏ nhiều lệnh sơ tán, nhưng những khu rừng rộng lớn của Fukushima vẫn khó xử lý do các vật liệu phóng xạ có thể tồn tại lâu trong đất và thảm thực vật. Một vấn đề khác là hơn 14 triệu m3 đất nhiễm phóng xạ được thu gom trong quá trình khử nhiễm sau thảm họa. Hiện lượng đất này đang được lưu trữ tạm thời gần nhà máy Fukushima Daiichi. Theo quy định của Nhật Bản, số đất trên phải được chuyển ra khỏi tỉnh để qua khâu xử lý cuối trước những năm 2040. Chính phủ đang xem xét khả năng tái sử dụng một phần đất có mức phóng xạ thấp trong các công trình công cộng, mặc dù kế hoạch này đang gây nhiều tranh cãi.

Ngoài các thách thức về môi trường, Fukushima còn đối mặt với tình trạng suy giảm dân số và sự kỳ thị kéo dài đối với các sản phẩm của khu vực. Bất chấp việc các kết quả kiểm tra khoa học cho thấy thực phẩm từ Fukushima ở trong ngưỡng an toàn, một số thị trường quốc tế vẫn duy trì các biện pháp hạn chế nhập khẩu.

Giới chức Nhật Bản hy vọng rằng việc phát triển các trung tâm nghiên cứu, mở rộng hợp tác quốc tế và thúc đẩy các ngành công nghệ mới sẽ giúp thay đổi hình ảnh của Fukushima từ một vùng đất gắn liền với thảm họa thành một trung tâm đổi mới khoa học. Tuy nhiên, quá trình hồi sinh kinh tế và xã hội của khu vực này sẽ cần thêm thời gian, đặc biệt khi nhiều vùng nông thôn vẫn đang đối mặt với tình trạng già hóa dân số và thiếu lao động.