Một trí thức Việt sau 60 năm vẫn được thế giới nhắc tên vì sở hữu nghiên cứu kinh điển: Cống hiến đặc biệt cho Tổ quốc

Ông là một tài năng toán học tầm cỡ quốc tế khi trở thành người Việt Nam đầu tiên nhận học vị Tiến sĩ quốc gia, học vị cao nhất của Pháp.

Tài năng Toán học bộc lộ từ thuở nhỏ

Giáo sư Lê Văn Thiêm sinh năm 1918 tại Hà Tĩnh, trong một gia đình có truyền thống hiếu học và nhiều thế hệ đỗ đạt. Biến cố lớn xảy đến khi ông mới còn nhỏ: năm 1930, cả cha lẫn mẹ đều qua đời. Từ đó, Lê Văn Thiêm theo người anh cả là ông Lê Văn Kỷ vào Quy Nhơn sinh sống. Tại đây, ông theo học tại Trường Collège de Quy Nhơn, tiền thân của Trường Quốc học Quy Nhơn ngày nay.

Ngay từ những năm học phổ thông, Lê Văn Thiêm đã bộc lộ năng lực đặc biệt về Toán học. Sự thông minh và khả năng tư duy vượt trội của ông khiến nhiều giáo viên không khỏi ngạc nhiên. Không chỉ giải thành thạo các bài toán trong chương trình, ông còn có thể tìm ra nhiều cách giải khác nhau, kể cả với những bài tập dành cho học sinh lớp trên.

Nhờ tinh thần học tập bền bỉ và ý chí vươn lên mạnh mẽ, chỉ trong vòng 4 năm, từ 1933 đến 1937, ông đã hoàn thành xuất sắc chương trình học kéo dài 9 năm và đứng đầu danh sách khen thưởng khi tốt nghiệp bậc Cao đẳng tiểu học, tương đương cấp trung học cơ sở hiện nay. Chưa dừng lại ở đó, chỉ ba tháng sau, ông tiếp tục tạo nên thành tích đáng nể khi thi đỗ tú tài phần thứ nhất. trong khi nhiều học sinh thời bấy giờ phải dành khoảng hai năm để chuẩn bị. Một năm sau, ông hoàn thành nốt kỳ thi tú tài toàn phần.

Khát vọng lớn nhất của Lê Văn Thiêm lúc đó là được theo học chuyên ngành Toán ở bậc đại học nhưng vì điều kiện khi ấy còn nhiều hạn chế và chưa có chương trình cử nhân Toán học, ông đã đăng ký theo học lớp dự bị Lý – Hóa – Sinh (PCB) với định hướng ban đầu là ngành Y.

Nhân tài kiệt xuất với nhiều thành tựu đáng nể

Bước ngoặt quan trọng đến vào năm 1939. Với thành tích xếp thứ hai trong kỳ thi PCB, Lê Văn Thiêm giành được học bổng sang Pháp học tập tại Trường Đại học Sư phạm Paris (École Normale Supérieure de Paris) – một trong những cơ sở đào tạo toán học danh giá nhất nước Pháp. Vào năm 1943, Lê Văn Thiêm hoàn thành chương trình thạc sĩ tại Paris.

Trong thời gian nghiên cứu ở Pháp, ông đã ghi dấu ấn đặc biệt trong giới toán học quốc tế khi trở thành người đầu tiên giải được bài toán ngược trong Lý thuyết các hàm phân hình do nhà toán học nổi tiếng người Phần Lan Nevanlinna đặt ra. Đây là một thành tựu có ý nghĩa lớn bởi Lý thuyết các hàm phân hình được xem là một trong những lĩnh vực đẹp và quan trọng nhất của Toán học thế kỷ XX. Công trình nghiên cứu của ông vì thế nhận được sự đánh giá cao từ cộng đồng khoa học quốc tế.

Ngay khi công trình ra đời, người giới thiệu nó trên tờ American Mathematical Reviews chính là Lars Ahlfors, nhà Toán học nhận Giải thưởng Fields đầu tiên năm 1936. Ahlfors cũng giới thiệu một số công trình tiếp theo của Lê Văn Thiêm. Cho đến tận hôm nay, nhiều cuốn sách, các tài liệu nghiên cứu về lý thuyết Nevanlinna vẫn nhắc đến công trình của Lê Văn Thiêm.

Sau thành công ban đầu, Lê Văn Thiêm tiếp tục nhận học bổng của Quỹ Alexander von Humboldt – quỹ hỗ trợ nghiên cứu danh tiếng của Đức dành cho các nhà khoa học nước ngoài – để thực hiện luận án tiến sĩ tại Đại học Tổng hợp Göttingen.

Ngày 4/4/1945, ông bảo vệ thành công luận án tiến sĩ với đề tài “Về việc xác định kiểu của một diện Riemann mở đơn liên”. Công trình được hội đồng đánh giá loại giỏi, đánh dấu một cột mốc quan trọng trong sự nghiệp khoa học của nhà toán học Việt Nam.

Năm 1946, ông tiếp tục bảo vệ xuất sắc luận án cấp Tiến sĩ khoa học quốc gia của Pháp và trở thành người Việt Nam đầu tiên nhận được học vị cao nhất tại quốc gia này, đồng thời được mời dạy Toán tại Đại học Bách Khoa ở Zurich (Thụy Sĩ).

Giáo sư Lê Văn Thiêm (ở giữa). Ảnh: Diễn đàn Toán học Việt Nam

Cống hiến hết mình cho Tổ quốc

Vào năm 1949, để lại sau lưng địa vị khoa học và danh vọng ở châu Âu, Lê Văn Thiêm quyết tâm trở về với Tổ quốc đang chiến đấu. Ông tham gia công tác tại Sở Giáo dục Nam Bộ từ ngày 19/12/1949, rồi nhanh chóng hòa mình vào công cuộc kháng chiến cùng nhân dân cả nước. Chỉ sau 4 tháng, ông đã được xét và kết nạp vào Đảng.

Từ năm 1951, ông được điều động ra Việt Bắc để nhận các nhiệm vụ quan trọng mới nhằm chuẩn bị lực lượng cán bộ khoa học cho việc kiến thiết đất nước sau ngày toàn thắng. Ông được cử làm Hiệu trưởng của Trường Khoa học Cơ bản và Trường Sư phạm Cao cấp. Tại đây, cùng các nhà khoa học lớn, ông đã đặt nền móng đầu tiên cho công tác nghiên cứu khoa học, nghiên cứu lý thuyết và nghiên cứu ứng dụng…

Sau Ngày Giải phóng Thủ đô (10/10/1954), GS. Lê Văn Thiêm trở thành Hiệu trưởng của Trường Đại học Sư phạm Khoa học, đào tạo được những cán bộ khoa học tài năng, những lãnh đạo khoa học có uy tín. Từ năm 1957 – 1970, ông được cử giữ chức vụ Phó hiệu trưởng Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội, kiêm Chủ nhiệm Khoa Toán.

Các công trình nghiên cứu về ứng dụng hàm biến phức trong lý thuyết nổ của ông có ý nghĩa thực tiễn: Tính toán nổ mìn buồng mỏ núi Voi lấy đá phục vụ xây dựng khu gang thép Thái Nguyên (1964), phối hợp với Cục Kỹ thuật thuộc Bộ Quốc phòng lập bảng tính toán nổ mìn làm đường (1966), phối hợp với Viện Thiết kế của Bộ Giao thông Vận tải tính toán nổ mìn định hướng để tiến hành nạo vét kênh nhà Lê từ Thanh Hoá đến Hà Tĩnh (1966-1967)…

Khánh thành tượng GS. Lê Văn Thiêm tại Trường Đại học Sư phạm Hà Nội năm 2011

Năm 1966, Lê Văn Thiêm làm Chủ tịch đầu tiên của Hội Toán học Việt Nam. 9 năm sau, ông trở thành Viện trưởng đầu tiên của Viện Toán học, có công lớn trong việc xây dựng và phát triển Viện cũng như tiềm lực đội ngũ Toán học nước nhà.

Bên cạnh đó, giáo sư Lê Văn Thiêm còn góp phần quan trọng trong việc hợp tác quốc tế giữa các nhà toán học Việt Nam với các nhà toán học thế giới. Ông đã đưa Hội Toán học Việt Nam tham gia Hội Toán học quốc tế với tư cách là một thành viên chính thức, đưa Viện Toán học tham gia Trung tâm toán học Banach tại Ba Lan. Nhờ mối quan hệ tốt và có uy tín khoa học của ông, nhiều nhà toán học có tên tuổi thế giới đã đến Việt Nam và nhiệt tình giúp đỡ cộng tác với các nhà toán học Việt Nam.

Để ghi nhớ những cống hiến to lớn của GS. Lê Văn Thiêm về khoa học, giáo dục và xã hội, Nhà nước Việt Nam đã truy tặng ông Giải thưởng Hồ Chí Minh đợt 1 năm 1996 và Huân chương Độc lập hạng Nhất. Giải thưởng Lê Văn Thiêm của Hội Toán học Việt Nam dành cho những người nghiên cứu, giảng dạy toán và học sinh giỏi toán xuất sắc ở Việt Nam được trao hàng năm.