Lịch sử đối đầu Iran-Israel và nguy cơ một cuộc đại chiến Trung Đông
Đợt tập kích quy mô lớn của Iran vào Israel cuối tuần vừa qua đ.ánh dấu bước leo thang đáng kể trong quan hệ giữa hai kình địch sở hữu năng lực quân sự hàng đầu Trung Đông, vốn có quan hệ không mấy “cơm lành, canh ngọt” suốt nhiều thập niên.
Thăng, trầm trong quan hệ Israel – Iran
Quan hệ giữa Iran và Israel vận động khá đồng pha với quan hệ Iran – Mỹ. Sau khi nhà nước Israel thành lập năm 1948, Iran là một trong số ít nước gia nhập “liên minh ngoại vi” mà Israel nỗ lực thiết lập, gồm một nhóm quốc gia không thuộc “gia đình” Arab, nhằm cân bằng thái độ thù địch nhắm vào Israel ở Trung Đông, theo hãng tin DW của Đức.
Người dân ăn mừng ở Tel Aviv khi LHQ ra nghị quyết cho phép thành lập nhà nước Do Thái. Ảnh: GettyImages
Dựa trên nền tảng là mối bang giao thân thiết với Mỹ giai đoạn đó, Iran coi Israel là đối tác thân thiện, thậm chí là đồng minh dưới thời Shah (Quốc vương) Mohammad Reza Pahlavi. Iran trở thành quốc gia có đa số dân theo Hồi giáo thứ hai công nhận Israel năm 1950, sau Thổ Nhĩ Kỳ.
Thập niên 1950, Tehran và Tel Aviv gặt hái thành tựu hợp tác về công nghệ và dầu khí. Trong đó, Israel nhập khẩu 40% nhu cầu dầu mỏ từ Iran để đổi lấy vũ khí, công nghệ và nông sản. Ngoài ra, cơ quan tình báo Mossad của Israel giúp huấn luyện lực lượng cảnh sát mật Savak của Shad Pahlavi.
Bước qua thập niên 60-70, Israel có nhiều nhà thầu và cố vấn quân sự cư trú tại Tehran, một trường dạy tiếng Do Thái được mở ở đó cho t.rẻ e.m Israel. Còn hãng hàng không El Al mở các chuyến bay thường xuyên giữa Tel Aviv và thủ đô Iran. Vào cuối những năm 1970, quan hệ hai bên đạt đỉnh, khi Iran đáp ứng 80% nhu cầu dầu mỏ của Israel.
Iran là nhà cung cấp chính dầu mỏ cho Israel trong quá khứ. Ảnh minh họa: ITN
Tình hình đảo chiều sau cuộc Cách mạng Hồi giáo Iran năm 1979, thời điểm chính quyền Shad bị lật đổ và Iran lựa chọn chính sách ủng hộ Palestine nhiệt thành hơn, công khai phản đối Mỹ. Sau khi trở thành lãnh đạo tinh thần Iran, ông Ayatollah Khomeini hủy bỏ mọi thỏa thuận với Israel, đ.ánh dấu bước chuyển mình trong hai hệ giữa hai nước.
Khi Israel can thiệp tình hình Lebanon và tiến quân vào miền Nam Lebanon năm 1982, ông Khomeini cử lực lượng vệ binh cách mạng của Iran tới Beirut để hỗ trợ lực lượng dân quân Hồi giáo dòng Shiite Hezbollah. Mối bất hòa giữa Israel và Hezbollah gay gắt đến tận ngày nay.
Từ sau cách mạng Hồi giáo Iran, Iran và Tehran công khai phản đối nước kia. Tuy nhiên, hai bên lại có hợp tác bí mật trong giai đoạn chiến tranh Iran-Iraq nổ ra năm 1980, dựa trên thực tế là cả hai bên đều coi Iraq là kẻ thù và muốn ngăn Baghdad sở hữu vũ khí hủy diệt hàng loạt.
Do quan hệ với Mỹ ngày càng tuột dốc mà quân đội Iran khi đó chủ yếu sử dụng vũ khí mua của Mỹ (từ những năm 1950-1970), nên họ cần tìm bên cung cấp vũ khí tương thích để phục vụ chiến sự với Iraq. Một nghiên cứu do Viện Nghiên cứu An ninh Quốc gia Tel Aviv (INSS) thực hiện cho thấy, Israel đã cung cấp cho Iran số vũ khí trị giá 500 triệu USD trong 3 năm đầu cuộc chiến Iran-Iraq. Hợp tác bí mật đó giúp hai bên hạn chế hành động thù địch nhắm vào đối phương.
Binh sĩ Iraq khai hỏa đạn pháo trong cuộc xung đột với Iran. Ảnh: GettyImages
Đến lúc “kẻ thù chung” Iraq suy yếu, chiến tranh Iran-Iraq kết thúc năm 1988, Tehran và Tel Aviv không giữ được động lực duy trì hợp tác bí mật nữa. Bên cạnh đó, vấn đề Palestine dần trở thành vấn đề chung của tất cả người Hồi giáo chứ không chỉ người Arab, còn Iran định hình họ là lãnh đạo của cộng đồng Hồi giáo Trung Đông trong nỗ lực hỗ trợ người Palestine.
Video đang HOT
New York Times mô tả, hai nước chưa từng xung đột trực tiếp, nhưng trong những thập kỉ qua đã tiến hành một cuộc chiến “trong bóng tối”, tấn công các lợi ích của đối phương trên mặt đất, trên biển, trên không và cả trên không gian mạng.
Israel cáo buộc Iran tìm cách sở hữu vũ khí hạt nhân, mở rộng ảnh hưởng thông qua các lực lượng quân sự bên ngoài lãnh thổ, gây phương hại cho Israel trên nhiều mặt trận, ví dụ như gây sức ép lên biên giới phía Bắc Israel từ Syria và Lebanon (thông qua các nhóm dân quân, nổi bật là Hezbollah), can dự dòng chảy ở Biển Đỏ (thông qua Houthi) và Dải Gaza (thông qua Hamas).
Israel cũng cáo buộc Iran và Hezbollah đứng sau các vụ đ.ánh bom nhắm vào sứ quán Israel và một cơ sở khác của người Do Thái ở Buenos Aires (Argentina) năm 1992 và 1994, khiến hàng chục người c.hết.
Với cách tiếp cận đó, Israel tuyên bố dùng mọi cách để chống Iran. Cuộc đối đầu không chính thức đó thể hiện rõ nhất ở Syria.
Lửa khói bốc lên gần thủ đô Damascus của Syria sau cuộc không kích nghi do Israel thực hiện. Ảnh: GettyImages
Sau khi nội chiến Syria nổ ra năm 2011 dẫn đến sự ra đời của các nhóm cực đoan, chính quyền Tổng thống Syria Bashar al-Assad đã đề nghị đồng minh Iran triển khai lực lượng giúp đỡ. Tuy nhiên, Israel coi sự hiện diện của Iran ở Syria là mối đe dọa an ninh. Một thập kỉ qua, Israel đã hàng trăm lần khai hỏa tên lửa vào các cơ sở quân sự liên quan đến Iran hoặc các nhóm dân quân thân Iran ở Syria, kéo theo các đợt pháo kích trả đũa từ lãnh thổ Syria vào Israel.
Ngoài ra, Tel Aviv vướng nhiều cáo buộc tiến hành tấn công mạng; đứng sau các cuộc á.m s.át nhắm vào giới tinh hoa và các nhà khoa học hàng đầu Iran.
Ví dụ, năm 2012, Israel b.ị t.ố đứng sau vụ đ.ánh bom khiến nhà khoa học hạt nhân Iran Mostafa Ahmadi-Roshan t.hiệt m.ạng ở Tehran, theo Times of India. 9 năm sau, Israel vướng cáo buộc h.ạ s.át nhà khoa học hạt nhân Mohsen Fakhrizadeh; tháng 5/2022 là vụ á.m s.át đại tá Sayad Khodayee, một lãnh đạo của IRGC cũng tại Tehran; tháng 12/2023, Iran tìm ra chứng cứ cho thấy Israel tấn công tên lửa ở Damascus khiến tướng Sayyed Razi Mousavi, cố vấn quân sự cấp cao thuộc IRGC, t.hiệt m.ạng.
Khi mối bất hòa vươn ra khỏi “bóng tối”
Bối cảnh Trung Đông trở nên bất ổn hơn sau cuộc đột kích của phong trào vũ trang Hamas vào Israel tháng 10/2023, kéo theo việc Israel tiến hành chiến dịch quân sự quy mô lớn ở Dải Gaza. Nhóm Hezbollah ở Lebanon và Houthi ở Yemen tuyên bố ủng hộ Hamas và mở tiến hành các hoạt động nhắm vào lợi ích của Israel, khiến tình hình thêm phức tạp.
Tòa nhà lãnh sự quán Iran ở Damascus bị đ.ánh sập do hỏa lực nghi của Israel. Ảnh: GettyImages
Israel cho rằng, Iran có liên quan đến các nhóm dân quân chống Tel Aviv, nhưng Tehran khẳng định không can dự vào các hoạt động của Hamas, Houthi và Hezbollah.
Hôm 1/4 vừa qua, Israel bị cáo buộc phóng tên lửa vào tòa lãnh sự của Iran ở thủ đô Damascus, khiến 7 thành viên Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC) và 6 người Syria t.hiệt m.ạng. Cuộc không kích ở Damascus khiến Iran nổi giận và tuyên bố sẽ tiến hành trả đũa.
Sau gần hai tuần tìm kiếm phản ứng từ cộng đồng quốc tế về cuộc tấn công của Israel, sáng 14/4, Iran mở cuộc tập kích quy mô chưa từng có vào lãnh thổ Israel. Quân đội Israel thông báo Iran và các đồng minh sử dụng 170 phương tiện bay không người lái (UAV), 120 tên lửa đạn đạo và 30 tên lửa hành trình.
Đợt tấn công của Iran không gây thiệt hại đáng kể cho Israel, kể cả về hạ tầng. Quân đội Israel, với sự hỗ trợ từ Mỹ, Anh, Pháp và Jordan, đ.ánh chặn hầu hết UAV, tên lửa hướng vào Israel.
Sở dĩ Israel có thể đạt hiệu quả đ.ánh chặn như vậy bởi họ đã có trước thông tin về cuộc tập kích của Iran. Ngoại trưởng Iran Amir-Abdollahian xác nhận, nước này đã thông báo cho Mỹ và phát cảnh báo trước 72 giờ với các nước láng giềng về cuộc tập kích Israel.
Bên cạnh đó, Iran chưa sử dụng những vũ khí hiệu quả nhất mà họ có. Hình ảnh những chiếc UAV b.ị b.ắn hạ cho thấy chúng bay chậm và kém tinh vi hơn so với những mẫu dùng động cơ phản lực mà Tehran phát triển, cho phép Israel đ.ánh chặn hiệu quả hơn.
Công trình bên trong căn cứ Mỹ ở Iraq bị hư hại sau cuộc tập kích của Iran năm 2020. Ảnh: AlJazeera
Giới quan sát tin rằng, Iran đã cố gắng trả đũa trong giới hạn nhằm ngăn nguy cơ tình hình vượt kiểm soát. Năm 2020, Iran cũng phát cảnh báo trước khi không kích căn cứ Mỹ ở Trung Đông để trả đũa vụ việc Washington h.ạ s.át chỉ huy đặc nhiệm Quds thuộc IRGC, tướng Qassem Soleimani. Vụ không kích năm 2020 khiến hơn 100 binh sĩ Mỹ chấn động não, nhưng đã được tính toán kĩ lưỡng để tránh nguy cơ làm bùng phát một cuộc chiến quy mô lớn hơn giữa Mỹ và Iran.
Sau cuộc không kích ngày 14/4, Iran tuyên bố đạt mục tiêu đề ra, khẳng định không có ý định tiếp tục tấn công Israel và hối thúc Tel Aviv không trả đũa.
Vệt tên lửa xuất hiện trên bầu trời gần Jerusalem khi Iran tập kích Israel. Ảnh: NYTimes
Chưa rõ liệu Israel sẽ phản ứng ra sao. Nếu Israel tấn công đáp trả vào lãnh thổ Iran, nhất là nhắm vào các cơ sở hạt nhân của Tehran, cuộc khủng hoảng Trung Đông có thể bùng phát thành chiến sự quy mô lớn, khi Iran tuyên bố mọi hành động nhắm vào hạ tầng hạt nhân sẽ “vượt lằn ranh đỏ” và bị đáp trả quyết liệt. Iran và Israel là hai cường quốc quân sự hàng đầu Trung Đông.
Trong những giây phút căng thẳng nhất, cộng đồng quốc tế đã rất nỗ lực tìm cách hạ nhiệt mâu thuẫn. Tổng thống Mỹ Joe Biden ngay trong ngày 14/4 đã điện đàm với Thủ tướng Israel Netanyahu, tái khẳng định “cam kết sắt đá” trong đảm bảo an ninh cho Israel.
Mảnh vỡ tên lửa của Iran được thu thập ở Israel. Ảnh: GettyImages
Ông Biden nhắc nhở ông Netanyahu rằng, việc Israel chặn đứng thành công cuộc tập kích ồ ạt từ Iran là nhờ phối hợp phòng thủ cùng Mỹ và các nước đối tác. Ông cảnh báo Israel không nên đáp trả Iran sau vụ tập kích được đ.ánh giá là “kiềm chế và chừng mực” mà Tehran tiến hành.
Đại sứ Nga tại LHQ Vasily Nebenzya cũng kêu gọi Israel từ bỏ các hành động quân sự chống lại Tehran trong tương lai. “Chúng tôi ghi nhận tín hiệu từ Tehran rằng họ không muốn leo thang hơn nữa với Israel. Chúng tôi kêu gọi Israel hành động tương tự, tránh thực hiện các hoạt động quân sự, vốn gây ra nhiều rủi ro và hậu quả”, ông Nebenzya nêu.
Anh, quốc gia tham gia đẩy lùi đòn tập kích nhắm vào Israel, khuyên nhủ Tel Aviv không đáp trả Iran. “Tôi nghĩ Israel hoàn toàn chính đáng khi nghĩ nên đáp trả vụ tập kích của Iran, bởi họ đã bị tấn công. Nhưng với tư cách bạn bè, chúng tôi kêu gọi Israel hãy suy nghĩ bằng trí óc và trái tim, vừa khôn ngoan vừa cứng rắn”, Ngoại trưởng Anh David Cameron nêu quan điểm.
Người dân ở Iran xuống đường ăn mừng sau cuộc tập kích vào Israel. Ảnh: ITN
Đến sáng 15/4, tình hình có vẻ đã lắng dịu khi một số nước ở Trung Đông đã mở cửa trở lại không phận. Theo Reuters, phát ngôn viên quân đội Israel khẳng định đã đệ trình “nhiều lựa chọn” trả đũa đợt tập kích của Iran, nhưng chúng không chỉ có biện pháp “tấn công” mà còn cả các biện pháp “không tấn công”.
Dẫu vậy, không thể phủ nhận những diễn biến vừa qua giữa Israel và Iran cho thấy “cuộc chiến trong bóng tối” giữa hai kình địch Trung Đông dần trở nên công khai. Giới quan sát cảnh báo, cộng đồng quốc tế cần tham gia giải quyết những khúc mắc mang tính cốt lõi giữa Israel và Iran nhằm tránh nguy cơ các bên tính toán sai lầm, đẩy Trung Đông vào một cuộc chiến nguy hiểm.
Nga, Trung Quốc nêu quan điểm tại HĐBA LHQ sau vụ Iran tấn công Israel
Nga và Trung Quốc hôm 14/4 kêu gọi kiềm chế sau cuộc tấn công của Iran vào Israel, đồng thời lưu ý trong cuộc họp của Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc (HĐBA LHQ) rằng Tehran đã tuyên bố ý định tránh leo thang thêm và họ coi vấn đề này đã "được giải quyết".
Một số hình ảnh về phiên họp khẩn về tình hình Trung Đông, trọng tâm là vụ Iran tấn công trả đũa Israel tối hôm 13/4 của Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc. Ảnh cắt từ clip của UNTV/Reuters
Chiều 14/4, Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc đã tổ chức phiên họp khẩn về tình hình Trung Đông, trọng tâm là vụ Iran tấn công trả đũa Israel tối 13/4.
Phiên họp khẩn được thực hiện theo thư yêu cầu Israel gửi tới Chủ tịch Hội đồng Bảo an và Tổng Thư ký Liên hợp quốc ngày 13/4. Trong thư, Israel mô tả cuộc tấn công của Iran vi phạm Hiến chương Liên hợp quốc và luật pháp quốc tế.
Cùng ngày, phái đoàn thường trực Iran tại Liên hợp quốc cũng gửi thư tới Chủ tịch Hội đồng Bảo an nêu rõ vụ tấn công Israel là cách Iran thực thi quyền tự vệ chính đáng, viện dẫn Điều 51 Hiến chương Liên hợp quốc.
Phát biểu tại phiên họp khẩn về tình hình Trung Đông của Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc, đại diện của Nga tại Liên hợp quốc Vassily Nebenzia cho biết Moskva ghi nhận các tín hiệu do Tehran đưa ra rằng họ không tìm cách leo thang quân sự hơn nữa chống lại Israel.
Ông Nebenzia kêu gọi phương Tây và Israel từ bỏ hành vi sử dụng vũ lực mang tính khiêu khích ở Trung Đông vì chúng chứa đầy những rủi ro và hậu quả cực kỳ nguy hiểm đối với toàn khu vực vốn đã mất ổn định do cuộc đối đầu giữa Israel và Palestine ngày càng gia tăng.
Về phần mình, phó Đại sứ Trung Quốc tại Liên hợp quốc Dai Bing lưu ý rằng: theo Iran, hành động quân sự của họ là để đáp trả hành động gây hấn của Israel nhằm vào các cơ sở ngoại giao của nước này (ở Syria) và vấn đề có thể được coi là đã kết thúc.
Ông Dai Binh nói: "Trung Quốc kêu gọi các bên liên quan thể hiện sự bình tĩnh và kiềm chế tối đa, đồng thời giải quyết những khác biệt và tranh chấp phù hợp với mục đích của Hiến chương Liên Hợp Quốc cũng như luật pháp quốc tế để ngăn chặn bất kỳ sự leo thang nào nữa".
Tối 13/4, Iran đã phóng hàng loạt máy bay không người lái có chất nổ và b.ắn tên lửa vào Israel nhằm trả đũa vụ tấn công phá huỷ toà nhà lãnh sự trong Đại sứ quán Iran ở Syria hôm 1/4 làm 7 thành viên của Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran t.hiệt m.ạng.
Tới nay, Israel chưa xác nhận hay phủ nhận trách nhiệm về vụ tấn công phá huỷ toà nhà lãnh sự trong Đại sứ quán Iran ở Syria hôm 1/4.
Trong một cuộc họp ngắn qua video ngày 14/4, người phát ngôn quân đội Israel, Chuẩn đô đốc Daniel Hagari cho biết vào tối hôm trước, Iran đã bắt đầu tấn công Israel.
Theo người phát ngôn quân đội Israel, Chuẩn Đô đốc Daniel Hagari Iran đã phóng tổng cộng hơn 300 máy bay không người lái và tên lửa về phía Israel vào tối 13/4 và 99% số vũ khí này đã b.ị b.ắn hạ.
Nga và Trung Quốc phản ứng về căng thẳng leo thang giữa Israel và Iran Trung Quốc bày tỏ "quan ngại sâu sắc" về tình hình leo thang sau hành động quân sự của Iran nhằm vào Israel, trong khi Nga cảnh báo căng thẳng giữa Tehran và Tel Aviv có nguy cơ châm ngòi cho một cuộc khủng hoảng mới dữ dội ở Trung Đông. Tên lửa được phóng từ Iran về phía Israel tối 13/4/2024. Ảnh:...