Iran trở thành phép thử mới cho ‘đình chiến’ thương mại Mỹ – Trung

Việc Tổng thống Mỹ Donald Trump tuyên bố áp thuế mới đối với hàng hóa từ các quốc gia giao thương với Iran đang làm dấy lên nguy cơ phá vỡ thỏa thuận “đình chiến” thương mại kéo dài một năm giữa Mỹ và Trung Quốc – quốc gia mua dầu mỏ Iran lớn nhất thế giới .

Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Trung Quốc Lâm Kiếm cho biết Bắc Kinh “vô cùng quan ngại” trước việc Mỹ bắt giữ Tổng thống Venezuela Maduro và phu nhân, nhấn mạnh Trung Quốc duy trì liên lạc và hợp tác tích cực với Chính phủ Venezuela. Ảnh: Kyodo/TTXVN

“Bất kỳ quốc gia nào làm ăn với Cộng hòa Hồi giáo Iran sẽ phải chịu mức thuế 25% đối với tất cả các hoạt động kinh doanh với Hợp chúng quốc Hoa Kỳ”, ông Trump viết trên mạng xã hội ngày 12/1. Ông cho biết mức thuế này “có hiệu lực ngay lập tức”, nhưng không làm rõ phạm vi hay cách thức áp dụng.

Theo tạp chí Wall Street Journal, động thái đe dọa của ông Trump được đưa ra chỉ vài tháng sau khi ông đạt được thỏa thuận với Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình tại hội nghị thượng đỉnh ở Hàn Quốc. Thỏa thuận này đã tạm dừng các mức thuế trả đũa và giúp Mỹ tiếp cận nguồn đất hiếm – lĩnh vực mà Trung Quốc đang thống trị sản xuất, đóng vai trò then chốt trong các ngành công nghệ cao và vũ khí quân sự. Trước đó, Bắc Kinh từng hạn chế xuất khẩu đất hiếm trong căng thẳng thương mại với Washington.

Theo Bloomberg Economics, mức thuế trung bình của Mỹ đối với hàng hóa Trung Quốc đã giảm từ 40,8% xuống còn 30,8% sau thỏa thuận đình chiến hồi tháng 10. Các mức thuế mới có thể làm đảo lộn thỏa thuận này và phủ bóng mây nghi ngờ lên kế hoạch thăm Bắc Kinh của ông Trump vào tháng Tư.

Hiện chưa rõ liệu chính quyền Tổng thống Trump có áp chồng các mức thuế mới lên thuế hiện hành hay sẽ dành ngoại lệ cho Trung Quốc, trong bối cảnh trước đó Nhà Trắng từng cảnh báo việc tăng thuế mạnh tay có thể gây tổn hại cho kinh tế trong nước. Cố vấn Nhà Trắng Peter Navarro hồi tháng 8 năm ngoái đã giảm nhẹ khả năng trừng phạt Trung Quốc vì mua dầu của Nga. “Chúng ta đã áp thuế hơn 50% với Trung Quốc rồi”, ông Navarro nói khi đó. “Chúng tôi không muốn đi đến mức tự làm tổn hại chính mình”.

“Nếu Mỹ không tôn trọng thỏa thuận với Trung Quốc, Bắc Kinh có quyền thực hiện các hành động phù hợp”, ông Chu Mi, nhà nghiên cứu cấp cao tại một viện nghiên cứu trực thuộc Bộ Thương mại Trung Quốc, cho biết.

“Trước đây, Mỹ biện minh cho các mức thuế đối ứng bằng việc thâm hụt thương mại kéo dài bị coi là mối đe dọa an ninh quốc gia”, ông Chu nói thêm. “Nhưng giờ đây, thương mại giữa các quốc gia khác với Iran thì liên quan gì đến an ninh của Mỹ?”

Tổng thống Trump cho biết ông đang cân nhắc các lựa chọn phản ứng trước những thông tin về việc chính quyền Iran trấn áp người biểu tình gây thương vong. Các cuộc biểu tình tại Iran bùng phát từ tháng trước sau khi đồng nội tệ sụt giá mạnh.

Người biểu tình đốt lửa trên đường phố Iran. Ảnh: Bloomberg

Phát biểu tại cuộc họp báo thường kỳ ở Bắc Kinh ngày 13/1, người phát ngôn Bộ Ngoại giao Trung Quốc Mao Ninh khẳng định Trung Quốc sẽ bảo vệ quyền và lợi ích của mình khi được hỏi về tuyên bố áp thuế của ông Trump. Trước đó, Đại sứ quán Trung Quốc tại Washington đã chỉ trích các đe dọa của ông Trump là “hành vi cưỡng ép” trong một tuyên bố gửi báo South China Morning Post, đồng thời cam kết Bắc Kinh sẽ “thực hiện mọi biện pháp cần thiết để bảo vệ các quyền lợi hợp pháp”.

Thị trường chứng khoán và trái phiếu đều phản ứng khá hạn chế trước những phát biểu của ông Trump.

“Thị trường không mấy quan tâm đến những lời đe dọa áp thuế thất thường của ông Trump”, bà Vey-Sern Ling, Giám đốc điều hành tại Union Bancaire Privée (Singapore), nhận định. “Khó có khả năng ông ấy chấp nhận làm đổ vỡ thỏa thuận thương mại với Trung Quốc chỉ để gây sức ép với Iran.”

Thị trường dầu mỏ chỉ thực sự phản ứng nếu Mỹ chặn hoặc tịch thu các tàu chở dầu thô của Iran – động thái có thể báo hiệu sự leo thang tương tự như tình hình Venezuela, theo bà Emma Li, chuyên gia phân tích thị trường Trung Quốc của công ty Vortexa Ltd.

Iran từ lâu đã là điểm nóng trong quan hệ Mỹ – Trung, khi hai nước đứng ở hai phía đối lập trong các vấn đề Trung Đông. Trong khi Washington ủng hộ Israel và Saudi Arabia, Bắc Kinh lại xích lại gần Tehran. Chính quyền Mỹ cho rằng Bắc Kinh trở thành “phao cứu sinh” cho nền kinh tế Iran khi mua gần 90% lượng dầu xuất khẩu của nước này. Tháng 9 vừa qua, Chủ tịch Tập Cận Bình đã gặp Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian tại Bắc Kinh và cam kết tăng cường quan hệ thương mại và đầu tư.

Mặc dù Trung Quốc không chính thức nhập khẩu dầu thô Iran kể từ tháng 6/2022, dữ liệu từ các bên thứ ba và giới giao dịch cho thấy dòng chảy dầu vẫn duy trì. Nguyên nhân là Trung Quốc đã xây dựng được chuỗi cung ứng nằm ngoài sự kiểm soát của phương Tây, cho phép nhập khẩu hơn 1 triệu thùng/ngày. Khi cập cảng, dầu thường được lưu trữ ngoài khơi. Tính đến cuối tháng 12, lượng dầu lưu trữ ngoài khơi đã đạt mức cao nhất trong hai năm rưỡi, hơn 50 triệu thùng, theo dữ liệu của công ty phân tích và theo dõi tàu Kpler Ltd.

Chính quyền Tổng thống Trump đã nối lại chiến dịch “gây sức ép tối đa” với Iran, đe dọa trừng phạt các bên mua dầu và sản phẩm hóa dầu của Tehran.

Tuy nhiên, vào tháng 6, Tổng thống Mỹ lại “bật đèn xanh” cho Trung Quốc tiếp tục mua dầu Iran – một động thái gây bất ngờ cho cả giới giao dịch dầu mỏ lẫn các quan chức trong chính quyền của ông, khi nó dường như đi ngược lại chính sách Iran kéo dài qua nhiều đời chính quyền Mỹ, vốn nhằm cắt đứt nguồn thu chủ chốt của Tehran.

Theo số liệu hải quan Trung Quốc, nhập khẩu từ Iran trong 11 tháng đầu năm 2025 đã giảm gần 28% so với cùng kỳ, xuống còn 2,86 tỷ USD. Các mặt hàng nhập khẩu chính gồm nhựa (như polyethylene), kim loại (quặng sắt, quặng kẽm) và hóa chất (như alcohol mạch hở dùng làm dung môi công nghiệp).

Ngoài thương mại, Iran còn là đối tác chiến lược quan trọng của Trung Quốc, theo ông Dexter Roberts, chuyên gia cao cấp không thường trú tại Trung tâm Nghiên cứu Trung Quốc Toàn cầu của Hội đồng Đại Tây Dương.

“Câu hỏi là liệu ông Trump có thực sự theo đuổi đến cùng hay không”, ông Roberts nói, “Tôi sẽ không ngạc nhiên nếu ông ấy đột ngột tuyên bố Trung Quốc không bị ảnh hưởng. Không ai biết trước điều gì sẽ xảy ra”.