Học sinh ‘đổ xô’ chọn môn khoa học xã hội, ‘né’ môn tự nhiên, vì sao?

Tỷ lệ học sinh chọn các môn khoa học xã hội trong kỳ thi tốt nghiệp THPT tăng mạnh vài năm qua, ở nhiều trường, số học sinh theo tổ hợp tự nhiên chỉ còn rất thấp.

Xu hướng học sinh lựa chọn các môn khoa học xã hội thay vì khoa học tự nhiên trong kỳ thi tốt nghiệp THPT đang ngày càng rõ rệt. Không chỉ thể hiện qua tỷ lệ đăng ký dự thi, sự dịch chuyển này còn phản ánh trong thực tế tại nhiều trường phổ thông.

Học sinh ngày càng ít chọn các môn khoa học tự nhiên

Theo số liệu của Bộ Giáo dục và Đào tạo, kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2024 có hơn 1,07 triệu thí sinh đăng ký dự thi. Trong đó, khoảng 63% thí sinh chọn bài thi khoa học xã hội, trong khi chỉ khoảng 37% chọn bài thi khoa học tự nhiên.

Nếu so với các năm trước, xu hướng này tăng khá nhanh. Năm 2019, tỷ lệ thí sinh chọn khoa học xã hội chỉ khoảng 52%. Đến năm 2020 tăng lên khoảng 55%, năm 2022 khoảng 60% và đến năm 2024 đạt mức 63%.

Số lượng thí sinh đăng ký từng môn thi cũng cho thấy sự chênh lệch đáng kể. Trong kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2025 với khoảng 1,16 triệu thí sinh, số học sinh dự thi các môn khoa học tự nhiên thấp hơn rõ rệt so với các môn xã hội.

Ở nhóm khoa học tự nhiên, khoảng 354.000 thí sinh đăng ký thi Vật lý, khoảng 246.000 thí sinh thi Hóa học và khoảng 72.000 thí sinh thi Sinh học. Trong khi đó, số thí sinh chọn các môn khoa học xã hội cao hơn đáng kể, với gần 500.000 thí sinh thi Lịch sử và khoảng 494.000 thí sinh thi Địa lý.

Học sinh ngày càng ít chọn các môn khoa học tự nhiên. (Ảnh minh họa)

Những con số này cho thấy xu hướng lựa chọn môn thi của học sinh đang nghiêng lệch rõ rệt về các môn khoa học xã hội.

Xu hướng này cũng được ghi nhận tại nhiều trường phổ thông. Tại trường THPT Nguyễn Du, tỉnh Bắc Ninh, kết quả khảo sát cho thấy lượng học sinh chọn môn Khoa học tự nhiên chỉ chiếm 4%, tương đương chưa đến 30 em trên tổng số gần 680 học sinh, một con số rất thấp.

Theo một học sinh của trường, lớp em chỉ có 28 học sinh học tổ hợp Toán – Lý – Hóa, trong khi các lớp khác có tới 40 học sinh. Đây cũng là lớp duy nhất trong tổng số 15 lớp của trường theo học nhóm môn Khoa học tự nhiên.

Ông Đỗ Quyết Thắng, Hiệu trưởng nhà trường cho hay, nguyên nhân một phần đến từ cấu trúc thi cử. Khi kỳ thi vào lớp 10 chủ yếu tập trung vào ba môn Toán, Ngữ văn và Tiếng Anh, học sinh không được tạo nền tảng vững chắc ở các môn khoa học tự nhiên từ sớm, dẫn đến tâm lý e ngại khi lên bậc học cao hơn.

Tại một trường THPT ở TP.HCM, giáo viên cũng cho biết tình hình tương tự. Trong một khối 12 có 10 lớp, chỉ khoảng 3 lớp định hướng khoa học tự nhiên, còn lại là các lớp thiên về khoa học xã hội.

Phổ điểm thi tác động đến chiến thuật chọn môn

Theo các giáo viên, sự dịch chuyển này diễn ra rõ rệt hơn từ khi kỳ thi tốt nghiệp THPT vừa được sử dụng để xét tốt nghiệp, vừa là căn cứ để nhiều trường đại học tuyển sinh. Đối với nhiều học sinh, việc lựa chọn môn thi không chỉ dựa trên sở thích mà còn là bài toán điểm số và cơ hội xét tuyển đại học.

Theo phổ điểm kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2023, điểm trung bình môn Vật lý khoảng 6,57, Hóa học khoảng 6,74 và Sinh học khoảng 5,45. Trong khi đó, điểm trung bình môn Lịch sử khoảng 6,03, Địa lý khoảng 6,6 và Giáo dục công dân hơn 8 điểm.

Nguyễn Khánh My, học sinh lớp 12 tại Hà Nội, cho biết em từng cân nhắc chọn tổ hợp khoa học tự nhiên vì học khá môn Hóa học. Tuy nhiên khi đăng ký thi tốt nghiệp THPT, Linh vẫn quyết định chọn bài thi khoa học xã hội. Theo Linh, em dự định xét tuyển ngành học không cần tổ hợp tự nhiên. Nếu chọn Lý, Hóa, Sinh thì khối lượng ôn tập nhiều và nặng hơn trong khi chưa chắc điểm cao bằng các môn xã hội.

Trần Hoàng Anh, học sinh tại TP.HCM, cũng đưa ra lựa chọn tương tự. Nam cho biết trước đây em học khá môn Vật lý nhưng khi đăng ký thi tốt nghiệp vẫn chọn tổ hợp khoa học xã hội. Theo Nam, nếu bị hổng kiến thức từ lớp 10 hoặc lớp 11 thì các môn tự nhiên rất khó kéo điểm lên trong giai đoạn ôn thi cuối cấp.

Theo nhiều giáo viên THPT, sự lựa chọn này là hoàn toàn dễ hiểu xuất phát từ tâm lý học sinh, phụ huynh và mang tính chiến thuật. Các môn khoa học tự nhiên đòi hỏi tư duy logic cao, năng lực tính toán, phức tạp hơn, đòi hỏi kiến thức gốc cần tích lũy kiến thức liền mạch qua nhiều năm. Trong khi đó, các môn khoa học xã hội yêu cầu am hiểu xã hội và năng lực ghi nhớ khối lượng dữ kiện thông tin nhưng lại thường được đánh giá là dễ đạt ngưỡng điểm “an toàn” để xét công nhận tốt nghiệp.

TS Đặng Văn Sơn, giảng viên Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, Đại học Quốc gia Hà Nội cho rằng, việc học sinh lựa chọn môn thi theo hướng có lợi cho điểm số là “điều dễ hiểu”. Tuy nhiên, ông phân tích rễ sâu của hiện trạng học sinh “sợ” và “né” Khoa học tự nhiên thực chất được cắm sâu từ những năm tháng các em còn ngồi trên ghế trường Trung học cơ sở (THCS).

Theo TS Đặng Văn Sơn, hiện tượng học sinh “sợ” và né các môn Khoa học tự nhiên không phải xuất hiện đột ngột ở bậc THPT mà bắt nguồn từ cấu trúc thi cử ở bậc THCS, đặc biệt là kỳ thi tuyển sinh vào lớp 10. Trong nhiều năm, phần lớn địa phương chỉ thi ba môn Toán, Ngữ văn và Ngoại ngữ, khiến học sinh và phụ huynh hình thành tâm lý “thi gì học nấy”. Từ khoảng lớp 8-9, phần lớn thời gian và công sức học tập được dồn cho ba môn này, trong khi Vật lý, Hóa học, Sinh học bị xem là môn phụ, học cầm chừng để đủ điểm tổng kết.

Vì vậy, khi Chương trình giáo dục phổ thông 2018 cho phép học sinh lựa chọn tổ hợp môn học ngay từ đầu cấp, nhiều em có xu hướng né các môn Khoa học tự nhiên và chuyển sang các tổ hợp xã hội như cách “an toàn” để tránh những lỗ hổng kiến thức từ trước.

“Vấn đề này không nên chỉ được nhìn nhận như một hiện tượng nhất thời. Đó là chỉ báo quan trọng, buộc chúng ta phải nhìn lại toàn bộ chuỗi mắt xích giáo dục, từ định hướng chọn môn ở bậc phổ thông, áp lực thi cử ở bậc trung học cơ sở, cho đến chiến lược phát triển nguồn nhân lực quốc gia trong kỷ nguyên công nghệ”, ông Sơn lo ngại về bài toán lớn hơn đặt ra sau làn sóng học sinh “né” môn Khoa học tự nhiên trong nhiều năm liên tiếp.