Hậu trường đàm phán Ukraine: Cuộc mặc cả âm thầm về lãnh thổ miền Đông

Vòng đàm phán mới nhất kết thúc mà không có dấu hiệu tiến triển đáng kể nào. Nhưng phía sau hậu trường, các nhà đàm phán vẫn đang cố gắng tìm kiếm thỏa hiệp về trở ngại lớn nhất của bất kỳ thỏa thuận hòa bình nào: quyền kiểm soát lãnh thổ ở miền đông Ukraine.

Các binh sĩ Ukraine theo dõi bầu trời để phát hiện thiết bị bay không người lái của Nga tại vùng Donetsk. Ảnh: New York Times

Theo tờ New York Times, vòng đàm phán mới nhất nhằm chấm dứt cuộc chiến ở Ukraine đã kết thúc ngày 18/2 mà không có bất kỳ dấu hiệu tiến triển đáng kể nào. Tuy nhiên, phía sau hậu trường, các nhà đàm phán đã và đang cố gắng tìm kiếm một thỏa hiệp cho một trong những trở ngại lớn nhất của bất kỳ thỏa thuận hòa bình nào: quyền kiểm soát lãnh thổ ở miền đông Ukraine.

Nga yêu cầu Ukraine phải bàn giao phần lãnh thổ mà Kiev hiện đang kiểm soát tại tỉnh Donetsk như một điều kiện để chấm dứt chiến tranh. Đây là một dải đất dài khoảng 80 km và rộng khoảng 65 km, bao gồm hàng chục thị trấn và làng mạc, nằm giữa tiền tuyến hiện nay và ranh giới hành chính của tỉnh.

Ukraine đã từ chối rút quân đơn phương, cho rằng việc nhượng bộ lãnh thổ sẽ khuyến khích Nga tiếp tục tấn công trong tương lai, tại Ukraine hoặc ở nơi khác. Kiev yêu cầu các bảo đảm an ninh để ngăn Moskva vi phạm bất kỳ thỏa thuận ngừng bắn nào.

Trong các cuộc đàm phán những tuần gần đây, các quan chức đã thảo luận ý tưởng thành lập một vùng phi quân sự không do quân đội bên nào kiểm soát, theo ba người am hiểu tiến trình đàm phán, xin giấu tên vì tính nhạy cảm của vấn đề.

Đề xuất này thực chất là sự khôi phục một phương án từng được đưa vào các kế hoạch hòa bình trước đây, bao gồm một kế hoạch 28 điểm do chính quyền Tổng thống Donald Trump đưa ra vào tháng 11/2025.

Trong tuần qua, Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky nhiều lần hạ thấp triển vọng nhượng đất để đổi lấy hòa bình. “Cho phép kẻ xâm lược lấy đi điều gì đó là một sai lầm lớn”, ông viết trên mạng xã hội hôm 17/2.

Mùa thu năm ngoái, Tổng thống Nga Vladimir Putin đã phản hồi một cách thận trọng khi được hỏi về khả năng thành lập một vùng phi quân sự tại Donbas. Theo kế hoạch 28 điểm, khu vực này sẽ do Nga kiểm soát nhưng không được triển khai lực lượng quân sự tại đó. Ông Putin nói rằng các chi tiết cần được thảo luận thêm.

Sau đó, cố vấn chính sách đối ngoại của ông Putin, Yuri Ushakov, tỏ ra tích cực hơn, cho biết Nga có thể chấp nhận việc thành lập khu vực này nếu cảnh sát Nga hoặc lực lượng vệ binh quốc gia được phép tuần tra.

Dây thép gai và các “răng rồng” chống tăng trên một tuyến phòng thủ ở vùng Donbas vào tháng 1/2026. Ảnh: New York Times

Ông William B. Taylor, thành viên Hội đồng Đại Tây Dương và cựu Đại sứ Mỹ tại Kiev, cho rằng một vùng phi quân sự có thể trở thành một phần của thỏa thuận khả thi. Tuy nhiên, ông nhấn mạnh lợi ích của Ukraine phải được bảo vệ, và điều đó đòi hỏi chính quyền Trump phải gia tăng sức ép đối với Nga.

“Điều quan trọng là đây phải là một giải pháp thực sự, không phải một giải pháp bị ép buộc hay mất cân bằng”, ông Taylor nói, “Bất kỳ giải pháp áp đặt nào cũng sẽ không ổn định. Nó sẽ không kéo dài”.

Để giúp cả hai bên dễ chấp nhận hơn, các nhà đàm phán cũng thảo luận về việc thành lập một khu thương mại tự do trong vùng phi quân sự tiềm năng. Tuy nhiên, khả năng đầu tư dường như hạn chế tại một vùng lãnh thổ nằm kẹp giữa hai đội quân, ngay cả khi đạt được ngừng bắn. Phần lớn cơ sở công nghiệp trong khu vực đã bị phá hủy, chỉ còn một mỏ than hoạt động, và nguy cơ xung đột tái bùng phát có thể kéo dài trong nhiều năm.

Tổng thống Zelensky cũng bày tỏ nghi ngờ về một thỏa thuận như vậy.

Một vấn đề khác là việc rút quân khỏi tiền tuyến. Vào tháng 12, ông Zelensky đề xuất rằng Ukraine sẽ không rút quân khỏi tiền tuyến trừ khi Nga rút với khoảng cách tương đương.

Tại các cuộc đàm phán được tổ chức ở Abu Dhabi trong tháng này, phía Ukraine đã thảo luận các phương án để Nga rút quân một phần khỏi tiền tuyến mà không nhất thiết phải đối xứng hoàn toàn, theo hai trong số ba nguồn tin nói trên. Điều này cho thấy lập trường của Ukraine có thể đã mềm mỏng hơn.

Cách thức quản lý vùng phi quân sự cũng là một điểm vướng mắc. Ukraine thúc đẩy việc triển khai một lực lượng gìn giữ hòa bình quốc tế đến khu vực, nơi có khoảng 190.000 dân thường sinh sống, bao gồm 12.000 trẻ em, theo thống đốc khu vực do Ukraine bổ nhiệm.

Binh sĩ Ukraine di chuyển gần Lyman, vùng Donetsk. Ảnh: New York Times

Các nhà đàm phán đã thảo luận việc thành lập một chính quyền dân sự để điều hành khu vực sau chiến tranh, theo hai trong số ba nguồn tin. Chính quyền này có thể bao gồm đại diện của cả Nga và Ukraine, một người cho biết, nhưng nhấn mạnh rằng các bên vẫn còn cách rất xa một thỏa thuận.

Một vấn đề khác gần đây nổi lên là trình tự thực hiện các bước khác nhau, bao gồm chấp nhận vùng phi quân sự, chính thức hóa các bảo đảm an ninh, thiết lập khuôn khổ tài trợ tái thiết hậu chiến và tổ chức bầu cử tại Ukraine.

Tuần trước, ông Zelensky cho biết Ukraine muốn đạt được thỏa thuận về bảo đảm an ninh trước khi cam kết tổ chức bầu cử hoặc đồng ý bất kỳ thỏa thuận nào về việc rút lực lượng khỏi Donbas.

“Tôi rất muốn chúng ta ký bảo đảm an ninh trước, sau đó mới ký các văn kiện khác”, ông nói. “Theo quan điểm của tôi, đó sẽ là một tín hiệu tốt. Đây không chỉ là vấn đề công bằng mà còn là vấn đề niềm tin. Niềm tin nhiều hơn vào các đối tác – nếu bảo đảm được ký trước, rồi mới đến các bước khác”.