Dương Long – tháp Chăm cổ bằng gạch cao nhất Đông Nam Á ở Gia Lai

Tháp Dương Long hơn 800 năm tuổi đang được bảo tồn, khai quật và phát huy giá trị, hướng tới trở thành điểm đến văn hóa, lịch sử hấp dẫn, tạo thêm động lực phát triển du lịch và kinh tế địa phương.

Cụm tháp Dương Long được công nhận di tích quốc gia đặc biệt. (Ảnh: Sỹ Thắng/TTXVN)

Ba ngọn tháp cổ Dương Long (xã Bình An, tỉnh Gia Lai) nổi bật giữa không gian làng quê, mang theo dấu tích của một thời kỳ rực rỡ trong lịch sử Champa. Với những khối gạch nung lớn, các mảng đá sa thạch được chạm khắc công phu và dáng tháp vươn cao giữa trời, Dương Long không chỉ là một di tích lịch sử mà còn là điểm đến hấp dẫn đối với những người yêu kiến trúc, khảo cổ và muốn tìm hiểu sâu hơn về văn hóa Chăm.

Di tích còn được biết đến với những tên gọi như tháp An Chánh, tháp Bình An hay tháp Ngà. Công trình được xây dựng vào khoảng cuối thế kỷ 12-đầu thế kỷ 13, trong thời kỳ Vijaya của vương quốc Champa. Đây là giai đoạn văn hóa Champa phát triển mạnh, đồng thời có sự giao lưu rõ nét với các nền văn hóa trong khu vực, đặc biệt là Khmer.

Ngày nay, ba ngọn tháp chính nằm thẳng hàng theo hướng Đông-Tây. Tháp Giữa vươn cao ở trung tâm, hai tháp Bắc và Nam thấp hơn, tạo nên một tổng thể cân đối và nổi bật giữa cảnh quan xung quanh.

Ba ngọn tháp, ba dáng vẻ khác nhau

Điểm gây ấn tượng đầu tiên với du khách khi đến Dương Long chính là chiều cao của ba ngọn tháp. Cả ba có bố cục tương đồng, thân tháp xây bằng gạch, trong khi chân đế và nhiều chi tiết kiến trúc được làm bằng đá sa thạch. Dù đã chịu nhiều tác động của thời gian, mỗi ngọn tháp vẫn lưu giữ những dấu tích quan trọng về kỹ thuật xây dựng và nghệ thuật của người Chăm xưa.

Tháp Giữa cao 38,81m, là ngọn tháp cao nhất trong quần thể và được xem là một trong những tháp gạch cao nhất Đông Nam Á. Chân tháp hình vuông, mỗi cạnh dài 16,5m, từng được ốp kín bằng những khối đá sa thạch. Nhiều bộ phận như cửa và tiền sảnh đã sụp đổ, nhưng một số mảng đá ốp chân đế vẫn còn khá rõ, nhất là ở phía Bắc và phía Nam. Những hoa văn còn dang dở trên các khối đá cũng cho thấy nghệ nhân xưa có thể đã chạm khắc trực tiếp sau khi đưa đá vào vị trí.

Tháp Nam cao 32,94m và là ngọn tháp còn tương đối nguyên vẹn. Chân tháp rộng khoảng 14m, tường được xây theo kiểu giật cấp, phần mái chia thành bốn tầng. Nhiều chi tiết đá vẫn có thể nhận diện, trong đó đáng chú ý là hoa văn Gajashimha – hình tượng đầu voi, mình sư tử trên diềm mái. Tuy nhiên, một số phần cửa và đai đá ở chân đế đã bị mất hoặc hư hỏng.

Tháp Bắc cao 31,76m, là ngọn tháp chịu nhiều tổn hại nhất trong ba tháp và từng được gia cố. Dù vậy, cửa giả phía Nam vẫn còn khá rõ với các trụ cửa, mi cửa và vòm cuốn bằng đá. Những hoa văn hình sư tử, rắn và hình người ngồi xếp bằng trên bộ diềm cho thấy sự phong phú trong nghệ thuật trang trí của công trình.

Không chỉ gây ấn tượng bởi quy mô, Dương Long còn đặc biệt ở sự kết hợp giữa nghệ thuật kiến trúc, điêu khắc Champa với những ảnh hưởng từ văn hóa Khmer. Các hiện vật được tìm thấy tại di tích như phù điêu Brahma, Kala, thần Indra, Naga, Makara, cánh sen… góp phần phản ánh đời sống tín ngưỡng, nghệ thuật và quan niệm về vũ trụ của cư dân Champa thời Vijaya. Đến nay, ba ngọn tháp vẫn là những dấu tích quan trọng giúp hậu thế hình dung về một giai đoạn phát triển rực rỡ của văn hóa Champa trên vùng đất miền Trung.

Với những giá trị nổi bật về lịch sử, kiến trúc và nghệ thuật, tháp Dương Long được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt theo Quyết định số 2367/QĐ-TTg ngày 23/12/2015.

Phần mái của tháp. (Ảnh: Sỹ Thắng/TTXVN)

Những dấu tích nằm dưới lòng đất

Không phải tất cả giá trị của Dương Long đều nằm trên ba ngọn tháp. Qua các đợt khai quật khảo cổ vào các năm 2006, 2007 và 2009, các nhà nghiên cứu phát hiện thêm nhiều dấu tích kiến trúc nằm phía sau cụm tháp. Trong đó có hai kiến trúc bằng gạch được cho là thuộc cùng một tổng thể với ba tháp chính.

Kiến trúc 1 có dạng gần giống một đài thờ, với phần nhô ra về phía Đông. Dựa trên hình dáng và những dấu tích tìm được, công trình này được nhận định có nét tương đồng với Yoni – một biểu tượng quan trọng trong tín ngưỡng Hindu từng phổ biến trong văn hóa Champa.

Cách đó khoảng 8m về phía Bắc là Kiến trúc 2, cũng có bố cục vuông và phần phía trước nhô ra. Kỹ thuật xây dựng, đặc biệt là cách gia cố nền bằng đá ong, có nhiều điểm tương đồng với cụm ba tháp.

Những phát hiện này cho thấy một góc nhìn rộng hơn về Dương Long. Quần thể di tích có thể không chỉ gồm ba ngọn tháp còn đứng vững trên mặt đất, mà từng là một không gian kiến trúc – tín ngưỡng rộng lớn, trong đó nhiều công trình đã biến mất theo thời gian.

Hành trình bảo tồn một di sản

Trải qua nhiều biến động, quần thể ba ngọn tháp đã xuống cấp, nhiều bộ phận kiến trúc và hoa văn bị hư hại.

Chính vì vậy, tỉnh Gia Lai đã lập dự án tu bổ, tôn tạo di tích kiến trúc nghệ thuật quốc gia đặc biệt tháp Chăm Dương Long, tổng kinh phí hơn 90 tỷ đồng,. Trong đó, Sở Văn Hóa Thể thao và Du lịch Gia Lai khai quật khảo cổ xung quanh tháp với diện tích hơn 9.000m2 (kinh phí hơn 16 tỷ đồng).

Việc triển khai dự án trùng tu vì thế không chỉ nhằm ngăn công trình tiếp tục xuống cấp, mà còn mở ra cơ hội bảo tồn, phát huy giá trị di sản và tạo thêm động lực phát triển du lịch địa phương.

Điểm quan trọng nhất trong quá trình trùng tu là phải giữ được tính nguyên bản của di tích. Đây cũng là bài toán không đơn giản khi công trình đã chịu tác động của thời gian và nhiều yếu tố khác trong suốt hàng trăm năm. Thay vì sửa chữa theo hướng làm mới, các đơn vị chuyên môn phải khảo sát kỹ hiện trạng, xác định cấu trúc nguyên gốc và nghiên cứu từng bộ phận còn lại trước khi can thiệp. Từng viên gạch, từng mảng tường, từng chi tiết đá đều được xem xét cẩn trọng để việc tu bổ không làm thay đổi diện mạo và giá trị lịch sử vốn có.

Một trong những điểm đáng chú ý của dự án là việc sử dụng khoảng 340.000 viên gạch được sản xuất theo kỹ thuật truyền thống, đồng thời nghiên cứu sử dụng dầu rái làm chất kết dính. Cách làm này nhằm tiệm cận phương thức xây dựng của người Chăm xưa, hạn chế việc sử dụng những vật liệu hiện đại có thể làm thay đổi đặc tính của công trình. Với một di tích có tuổi đời hơn 800 năm, việc giữ lại những dấu tích chân thực không chỉ có ý nghĩa về mặt bảo tồn mà còn giúp du khách cảm nhận rõ hơn giá trị của di sản.

(Ảnh: Sỹ Thắng/TTXVN)

Bảo tồn di sản cũng không thể tách rời nghiên cứu khảo cổ. Việc khai quật khu vực xung quanh tháp trên diện tích hơn 9.000 m có thể giúp làm rõ hơn cấu trúc của toàn bộ quần thể, đồng thời phát hiện thêm những dấu tích kiến trúc và hiện vật có giá trị. Đây là cơ sở để hình thành một không gian tham quan rộng hơn, thay vì chỉ tập trung vào ba ngọn tháp chính. Khi đó, du khách có thể tiếp cận di tích qua nhiều lớp giá trị, từ kiến trúc, khảo cổ đến tín ngưỡng và đời sống văn hóa Champa.

Từ góc độ phát triển du lịch, bảo tồn đúng cách cũng chính là cách tạo ra sức hút lâu dài cho Dương Long. Du khách tìm đến những di tích cổ không chỉ để ngắm một công trình đẹp, mà còn muốn tìm hiểu câu chuyện phía sau những bức tường gạch, hoa văn đá và dấu tích còn lại. Một di tích giữ được tính xác thực sẽ mang đến trải nghiệm khác hẳn một công trình bị trùng tu quá mức và trở nên giống một công trình mới.

Với người dân Bình An, sự hồi sinh của tháp Dương Long còn được kỳ vọng tạo thêm cơ hội phát triển kinh tế. Khi lượng khách tăng lên, các dịch vụ như lưu trú, ăn uống, vận chuyển, bán sản phẩm địa phương hay quà lưu niệm có thể từng bước phát triển. Nguồn thu từ du lịch cũng có thể trở thành một phần động lực để địa phương tiếp tục đầu tư cho cảnh quan và công tác bảo tồn. Quan trọng hơn, người dân địa phương có thể trở thành những người trực tiếp tham gia và hưởng lợi từ quá trình phát huy giá trị di sản.

Nếu được bảo tồn đúng hướng và khai thác hợp lý, Dương Long có thể trở thành điểm đến văn hóa đặc sắc của Gia Lai. Khi đó, ba ngọn tháp không chỉ lưu giữ ký ức về một nền văn minh từng phát triển rực rỡ, mà còn trở thành nguồn lực cho cộng đồng địa phương và tạo thêm động lực để công tác bảo tồn được duy trì lâu dài. Quan trọng hơn, di sản sẽ tiếp tục hiện diện trong đời sống hôm nay bằng chính những giá trị nguyên bản đã giúp công trình tồn tại qua hơn tám thế kỷ./.