Đâu là yếu tố then chốt trong đàm phán giữa Mỹ và Iran?

Theo CNN, lượng uranium làm giàu mà Iran đang nắm giữ hiện là một trong những vấn đề gây tranh cãi lớn nhất trong các cuộc thương lượng giữa Mỹ và Iran nhằm chấm dứt xung đột.

Các máy li tâm tại cơ sở hạt nhân Nantanz, Iran. Ảnh: IRNA/TTXVN

Tổng thống Mỹ Donald Trump yêu cầu Tehran phải giao nộp toàn bộ số vật liệu hạt nhân mà ông gọi là “bụi hạt nhân”, trong khi phía Iran khẳng định nước này có quyền phát triển chương trình hạt nhân phục vụ mục đích dân sự.

Điểm khiến Mỹ và phương Tây lo ngại nhất là gần 450 kg uranium đã được Iran làm giàu tới mức tinh khiết 60%, tức chỉ còn cách ngưỡng dùng để chế tạo bom hạt nhân một bước ngắn. Theo các chuyên gia, nếu còn đủ máy móc và cơ sở hoạt động, Iran có thể nâng mức tinh khiết này lên cấp độ dùng cho vũ khí chỉ trong vài ngày hoặc vài tuần.

Iran hiện có bao nhiêu uranium?

Trong tự nhiên, uranium có chứa một loại hạt gọi là uranium-235, nhưng tỷ lệ rất thấp, chưa tới 1% trong quặng khai thác. Muốn dùng cho nhà máy điện hạt nhân hoặc chế tạo bom nguyên tử, uranium phải trải qua quá trình “làm giàu”, tức tăng tỷ lệ uranium-235 lên cao hơn.

Iran thực hiện việc này bằng cách biến uranium thành thể khí rồi đưa vào các máy quay tốc độ cao gọi là máy ly tâm tại những cơ sở ngầm như Natanz, Fordow và Isfahan.

Thông thường, uranium làm giàu ở mức 3 – 5% được dùng cho sản xuất điện. Tuy nhiên, uranium đạt mức 60% được xem là rất nhạy cảm vì đã tiến rất gần mức 90% – ngưỡng có thể dùng để chế tạo vũ khí hạt nhân.

Theo số liệu của Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA), Iran hiện sở hữu gần nửa tấn uranium làm giàu 60%, cùng hơn 180 kg uranium làm giàu ở mức 20%.

Số uranium này được cho là vẫn ở dạng khí tại thời điểm các thanh sát viên quốc tế kiểm tra lần cuối vào tháng 6/2025. Sau các cuộc không kích của Mỹ và Israel nhằm vào các cơ sở hạt nhân Iran cùng năm, Tehran đã ngừng cho thanh sát viên quốc tế tiếp cận những địa điểm này.

Tình báo Mỹ cho rằng các đợt không kích đã chôn vùi phần lớn lượng uranium làm giàu cao của Iran tại cơ sở Isfahan nhưng chưa phá hủy hoàn toàn.

Vì sao Mỹ muốn loại bỏ số uranium này?

Điều khiến Mỹ lo ngại không chỉ là lượng uranium hiện có mà còn là năng lực kỹ thuật Iran đã tích lũy được trong nhiều năm qua.

Theo các chuyên gia hạt nhân, Iran hiện đã có đủ kiến thức và khả năng chế tạo các máy ly tâm hiện đại, giúp đẩy nhanh quá trình làm giàu uranium nếu nước này muốn tiến xa hơn.

Dù Tehran nhiều lần khẳng định không theo đuổi vũ khí hạt nhân, giới chuyên gia phương Tây cho rằng lượng uranium làm giàu tới 60% gần như không có ý nghĩa đối với nhu cầu dân sự thông thường.

Để chế tạo bom hạt nhân, Iran không chỉ cần uranium làm giàu cao mà còn phải trải qua nhiều công đoạn khác như chuyển uranium từ thể khí sang kim loại, tạo lõi bom và phát triển hệ thống kích nổ. Tuy vậy, nếu còn đủ cơ sở kỹ thuật, thời gian hoàn thành những bước này có thể không quá dài.

Có thể đưa số uranium này ra khỏi Iran hay không?

Mỹ từng xem xét khả năng sử dụng quân sự để thu giữ số uranium nếu đàm phán thất bại. Tuy nhiên, giới chuyên gia cho rằng đây là nhiệm vụ cực kỳ phức tạp và nguy hiểm, có thể cần tới hàng nghìn binh sĩ cùng lực lượng bảo vệ quy mô lớn.

Ngoài ra, không ai chắc chắn toàn bộ số uranium của Iran hiện nằm ở đâu, bởi Tehran có thể đã phân tán một phần vật liệu trước các cuộc không kích.

Hiện có hai hướng xử lý chính đang được nhắc tới.

Phương án thứ nhất là đưa uranium ra khỏi Iran. Trước khi vận chuyển, số uranium này sẽ được chuyển sang dạng bột ổn định hơn để bảo đảm an toàn. Mỹ có các đơn vị chuyên trách đủ khả năng xử lý và di chuyển vật liệu hạt nhân, trong khi Nga cũng được xem là một nơi có thể tiếp nhận lượng uranium này, tương tự thỏa thuận hạt nhân năm 2015.

Phương án thứ hai là pha loãng uranium ngay tại Iran bằng cách trộn với uranium có độ tinh khiết thấp hơn, khiến nó không còn đủ điều kiện để sử dụng cho mục đích quân sự.

Dù áp dụng cách nào, điều quan trọng nhất vẫn là khả năng giám sát và kiểm chứng quốc tế. Các chuyên gia cảnh báo ngay cả khi Iran hợp tác, việc xác minh chính xác bao nhiêu uranium còn tồn tại, bao nhiêu đã bị phá hủy hoặc bị cất giấu vẫn là bài toán rất khó giải.