Dấu chân ngựa và hành trình gọi bản sắc

Ngựa vốn là vật nuôi quen thuộc với đồng bào nơi rẻo cao. Trước đây, khi các phương tiện giao thông chưa phát triển, ngựa vừa là phương tiện di chuyển, vừa là bạn đường quen thuộc của người dân.

Mỗi độ xuân về, theo dấu chân ngựa, hàng hóa, nông sản từ các bản xa xuống chợ phiên, mang không khí Tết rộn ràng về khắp bản làng vùng cao.

Trải nghiệm cưỡi ngựa khám phá các bản làng trên vùng cực Bắc là sản phẩm du lịch mới thu hút nhiều du khách.

Ngựa trong đời sống đồng bào vùng cao

Theo lời kể của ông Vừ Chờ Lử, 82 tuổi, thôn Cờ Tạo, xã Đường Thượng, trước kia mỗi gia đình trên vùng Cao nguyên đá đều nuôi ngựa và chăm sóc chúng như vật quý ở trong nhà. Hộ khá giả có cả đàn gần chục con, hộ nghèo cũng nuôi một hai con để làm bạn đường. Ngựa của người Mông dáng thon nhỏ, nhưng dẻo dai, có thể băng đèo, lội suối vượt hàng chục cây số đường rừng. Chúng gùi nông sản từ nương rẫy về nhà, rồi lại thồ hàng từ nhà xuống chợ. Trước thập niên 1960, có nhiều đoàn ngựa thồ hàng từ vùng cao xuống Hà Giang giao thương hàng hóa. Và theo dấu vó ngựa, mắm muối, mì chính, dầu hỏa, nhu yếu phẩm khác… lại ngược núi, băng đèo về với rẻo cao, trở thành nhịp kết nối giữa miền xuôi và miền ngược.

Ngựa không chỉ là người bạn đường mà còn mang cả tâm tình, văn hóa của con người vùng cao. Nhớ về tuổi thanh xuân trên lưng ngựa, ông Bàn Đức Vinh, nguyên Chủ tịch Uỷ ban MTTQ tỉnh chia sẻ: “Mỗi dịp Tết đến, thanh niên chúng tôi thường cưỡi ngựa xuống núi du xuân, chơi hội. Rồi say ánh mắt của người thiếu nữ mà thúc ngựa rong ruổi khắp từ bản này sang bản khác. Bản giao hưởng của mùa xuân không chỉ đến từ tiếng khèn, tiếng sáo gọi bạn tình mà cả ở những tiếng vó ngựa trên đường núi. Tại những phiên chợ xa, khi người đàn ông đã ngà say men rượu, người phụ nữ thường nhường ngựa cho chồng cưỡi, rồi dắt ngựa trở về nhà. Từ thói quen ấy, người Mông chúng tôi có câu hát: Xuống chợ, dắt ngựa đi xuống núi. Xuống chợ, uống rượu dắt vợ theo…”.

Có thể nói, hình ảnh ngựa đã in dấu trong đời sống, văn hóa của đồng bào các dân tộc vùng cao. Nhiều tên gọi của vùng đất, địa danh vẫn gắn liền hình ảnh ngựa như: Mã Pì Lèng – sống mũi ngựa, dốc Thẩm Mã – nơi kiểm tra sức ngựa, hang Mã Sầu – hang ngựa quỳ… Tuy nhiên, trước nhịp sống hiện đại, ngựa đang dần vắng bóng trong những bản làng. Các chợ phiên không còn dập dìu tiếng vó ngựa. Con vật quen thuộc trước kia, giờ đây phần nhiều chỉ còn trong ký ức.

Đưa ngựa trở lại bản làng

Trước nguy cơ đàn ngựa đang ngày một suy giảm nhanh, ngành nông nghiệp tỉnh và chính quyền các địa phương đã bắt đầu hành động. Tại các xã Lùng Tám, Quản Bạ, Phù Lưu, Nà Hang… nhiều dự án nhân giống và cải tạo chất lượng ngựa được triển khai, hướng tới khôi phục nguồn giống quý, tạo sinh kế cho người dân. Mới đây, Đoàn Kinh tế Quốc phòng 313 cũng triển khai hỗ trợ mô hình nuôi ngựa sinh sản tại xã Xín Mần, hỗ trợ 36 con ngựa giống cho 18 hộ nghèo.

Tại nhiều nơi, người dân cũng mạnh dạn đưa nghề nuôi ngựa sinh sản và nuôi ngựa thương phẩm vào sản xuất hàng hóa. Điển hình như hộ anh Vy Văn Lượng, thôn Khâu Tinh, xã Yên Hoa là người tiên phong phát triển nuôi ngựa bạch ở địa phương.

Vào dịp đầu xuân, khi các hội đua ngựa truyền thống khởi sắc đã mở ra cho người dân vùng cao nghề nuôi và huấn luyện ngựa đua. Ở xã Phù Lưu, anh Hoàng Văn Liên đã có 16 năm gắn bó với nghề như một cách gìn giữ ký ức của cha ông. Theo anh Liên, để thuần phục ngựa đua, người nuôi phải kiên nhẫn từ việc chọn giống, chăm thức ăn cho đến huấn luyện sức bền. Còn trên đường đua, ngoài kỹ thuật ra đòi hỏi mỗi “nài ngựa” phải có bản lĩnh và tinh thần thượng võ.

Ngựa nuôi phục vụ du lịch

Nuôi ngựa phục vụ du lịch đã trở thành sản phẩm trải nghiệm độc đáo ở nhiều địa phương trong cả nước. Ở Tuyên Quang, mô hình này mới bắt đầu xuất hiện tại một số điểm như làng Thèn Pả, lễ hội hoa Lê ở Hồng Thái hay chợ tình Khâu Vai. Dù còn manh nha, nhưng sự kết hợp giữa văn hóa bản địa và hình ảnh ngựa hứa hẹn mở ra một hướng đi riêng cho du lịch vùng cao. Trao đổi về vấn đề này, ông Lại Quốc Tĩnh, Chủ tịch Hiệp hội Du lịch tỉnh bày tỏ: “Khi đưa ngựa vào khai thác du lịch không đơn thuần để du khách chụp ảnh, check-in mà còn là nhịp nối đưa văn hóa vùng cao trở lại. Thời gian tới, Hiệp hội sẽ phối hợp xây dựng các tour cưỡi ngựa chụp ảnh, trải nghiệm khám phá bản làng… tạo điểm nhấn độc đáo cho du lịch Tuyên Quang”.

Tại làng Thèn Pả, xã Lũng Cú, hình ảnh những chú ngựa trong hoạt động du lịch cộng đồng đem đến cảm giác vừa thân thuộc vừa mới lạ cho người dân. Từ năm 2022, anh Vũ Gia Đại cùng bà con cải tạo homestay, mở các dịch vụ đưa ngựa vào trải nghiệm du lịch. Theo dấu chân ngựa, du khách men theo triền đá, khám phá Cột cờ Quốc gia Lũng Cú, hồ Mắt Rồng, làng Lô Lô Chải và điểm cực Bắc…

Chị Tống Ngọc Hân, du khách đến từ tỉnh Vĩnh Long chia sẻ: “Trải nghiệm trên lưng ngựa là một tour du lịch giàu cảm xúc. Từ cảm giác lắc lư trên yên ngựa, đến khoảnh khắc bồi hồi ngắm cột cờ Tổ quốc, sự bình yên khi đi qua những bản làng đã mở ra hành trình khám phá đầy thú vị nơi địa đầu Tổ quốc”.