Cách Iran khai thác điểm yếu phòng thủ của Mỹ và đồng minh Trung Đông

Các điểm yếu phòng thủ của Mỹ và đồng minh ở Trung Đông đã trở thành mục tiêu của Iran trong các đòn tập kích trả đũa.

Máy bay không người lái được phóng đi trong một cuộc tập trận quân sự tại Iran (Ảnh: Reuters).

Trong bối cảnh xung đột giữa Mỹ – Israel và Iran leo thang mạnh mẽ từ cuối tháng 2 đến nay, các cuộc tấn công bằng máy bay không người lái (UAV) tự sát và tên lửa đạn đạo của Iran đã gây thiệt hại đáng kể cho hệ thống radar then chốt của Mỹ và các đồng minh tại khu vực Trung Đông.

Những đòn đánh này không chỉ làm suy giảm khả năng cảnh báo sớm và đánh chặn tên lửa mà còn làm lộ những lỗ hổng trong kiến trúc phòng thủ tên lửa đắt tiền, vốn được xây dựng trong nhiều năm với ngân sách hàng tỷ USD. Theo trang War Zone, các radar AN/TPY-2 – “mắt thần” của hệ thống THAAD và AN/FPS-132 đã bị hư hại hoặc phá hủy, buộc Mỹ phải điều chuyển nguồn lực từ các khu vực khác như Hàn Quốc để bù đắp.

Cho đến nay, cuộc xung đột vẫn tiếp diễn phức tạp với những đòn “ăn miếng, trả miếng”. Mỹ thừa nhận tình trạng thiếu hụt đạn đánh chặn và phải tái triển khai hệ thống từ Đông Á, theo Military Times.

Hệ thống phòng thủ tên lửa Mỹ và đồng minh tại Trung Đông: Kiến trúc đắt đỏ nhưng mong manh

Theo giới chuyên gia, Mỹ và các đồng minh Ả rập (UAE, Ả rập Xê út, Qatar) đã đầu tư hàng tỷ USD vào mạng lưới phòng thủ tên lửa đa tầng để đối phó mối đe dọa từ Iran. Cốt lõi là tổ hợp Patriot (MIM-104), THAAD và radar cảnh báo sớm AN/FPS-132, kết hợp hệ thống Aegis trên biển.

THAAD là lớp bảo vệ tầm cao, có khả năng đánh chặn tên lửa đạn đạo ở giai đoạn cuối, với tốc độ Mach 8. Mỗi tổ hợp THAAD gồm 6 bệ phóng (48 quả đạn), radar AN/TPY-2 và trung tâm điều khiển. Radar AN/TPY-2 là thành phần quan trọng nhất: loại radar băng X di động, có khả năng theo dõi mục tiêu ở khoảng cách hàng nghìn km, phân biệt đầu đạn thật – giả và cung cấp dữ liệu hướng dẫn cho đạn đánh chặn. Toàn cầu chỉ có khoảng 16 đài AN/TPY-2 được sản xuất, trong đó Mỹ sở hữu 8 tổ hợp THAAD, UAE vận hành 2 và Ả rập Xê út 1. Giá mỗi radar ước tính 250-300 triệu USD, còn toàn bộ tổ hợp THAAD khoảng 1 tỷ USD.

Bổ sung cho THAAD là radar AN/FPS-132 (Block 5) – hệ thống cảnh báo sớm chiến lược cố định, tầm theo dõi lên đến 4.800km, bao phủ 360 độ với 3 mặt ăng-ten. Hệ thống này được triển khai tại Qatar (căn cứ Al Udeid/Umm Dahal), với giá trị hợp đồng 1,1 tỷ USD năm 2013 (tương đương hơn 2 tỷ USD hiện nay). Nó không chỉ phục vụ phòng thủ khu vực mà còn tích hợp vào mạng lưới cảnh báo tên lửa toàn cầu của Mỹ, bao gồm các đài tại Greenland (Đan Mạch) và Anh.

Những hệ thống này được thiết kế để đối phó tên lửa đạn đạo tốc độ cao từ Iran hoặc các nhóm vũ trang. Tuy nhiên, chúng phụ thuộc lớn vào radar – “mắt thần” để phát hiện, theo dõi và hướng dẫn đánh chặn.

Theo War Zone, radar là mục tiêu “mềm” nhất trong chuỗi phòng thủ: mái vòm radome (vòm radar, là lớp vỏ bảo vệ cấu trúc, thường có hình cầu hoặc chóp nhọn, được thiết kế bao bọc ăng-ten radar hoặc các thiết bị vi sóng) làm từ vật liệu cho phép sóng điện từ xuyên qua, không chịu được đạn nổ; vị trí cố định dễ bị định vị qua ảnh vệ tinh thương mại; và chúng dễ bị vô hiệu hóa bởi hư hại nhỏ.

(Đồ họa: AFP).

Các vụ tập kích của Iran: Từ Jordan đến Qatar

Đợt tấn công đầu tiên diễn ra ngay trong những ngày mở màn chiến dịch Mỹ – Israel (28/2 – 3/3). Ảnh vệ tinh thương mại từ Planet Labs và Airbus cho thấy rõ thiệt hại tại căn cứ không quân Muwaffaq Salti (Jordan). Radar AN/TPY-2 của tổ hợp THAAD bị cháy đen, bao quanh bởi mảnh vụn và 2 hố bom đường kính 4m. Quan chức Mỹ xác nhận với Bloomberg rằng tổ hợp radar “đã bị phá hủy”. Căn cứ này, cách Iran hơn 800km, là trung tâm hoạt động của hơn 50 máy bay chiến đấu Mỹ.

Tại UAE, ít nhất 7 tòa nhà thuộc các cơ sở quân sự gần Al Ruwais và Al Sader bị tấn công. Ảnh vệ tinh trước – sau (27/2 và 1/3) hiển thị vết cháy, hư hại trên các kho chứa radar THAAD. Truyền thông Mỹ xác nhận các lán xe kéo (lưu trữ radar di động) bị trúng đòn, dù chưa rõ mức độ hư hại thiết bị bên trong. Ả rập Xê út cũng ghi nhận thiệt hại tại căn cứ Prince Sultan: lều che radar bị cháy đen, khói bốc lên ngày 1/3.

Đáng chú ý nhất là radar AN/FPS-132 tại Qatar. Hệ thống cố định trị giá hơn 1 tỷ USD bị hư hại rõ rệt theo ảnh vệ tinh Planet Labs (ngày 3/3). Lực lượng Vệ binh Cách mạng hồi giáo Iran (IRGC) tuyên bố “phá hủy hoàn toàn” bằng tên lửa chính xác, nhưng các nguồn Mỹ và phân tích mở cho thấy thiệt hại chủ yếu từ UAV tự sát xuyên thủng lớp bảo vệ.

Một số hình ảnh lan truyền trên mạng là “giả”, nhưng dữ liệu vệ tinh xác thực cho thấy ít nhất một mặt ăng-ten bị ảnh hưởng, kèm dấu cháy và nước chữa cháy. New York Times ghi nhận các đòn tấn công tương tự nhắm vào radar và thiết bị liên lạc tại Bahrain (căn cứ Hạm đội 5), Kuwait và các cơ sở khác.

Iran sử dụng chiến thuật bão hòa: kết hợp tên lửa đạn đạo làm mồi nhử với UAV tự sát tầm xa Shahed (20.000-50.000 USD). Các UAV này bay thấp, tận dụng tín hiệu radar để dẫn đường tự động hoặc được phóng từ khoảng cách gần (15-20km). Kết quả là các radar “mắt thần” bị vô hiệu hóa trước khi hệ thống đánh chặn kịp phản ứng.

Vì sao radar tiên tiến dễ bị “mù” bởi UAV giá rẻ?

Các chuyên gia Mỹ thừa nhận đây là bài học lớn, nhấn mạnh radar được thiết kế theo dõi mục tiêu siêu vượt âm lại bị đe dọa bởi UAV giá rẻ. Lý do chính gồm:

Thứ nhất, thiết kế vật lý mong manh. Vòm radar phải mỏng và trong suốt với sóng radar, không chịu được mảnh đạn hay vụ nổ nhỏ. Một UAV mang lựu đạn hoặc đầu đạn 10-20kg đủ gây “tiêu diệt mục tiêu” – vô hiệu hóa toàn bộ hệ thống trong thời gian dài, dù hư hại nhìn bề ngoài không lớn.

Thứ hai, vị trí cố định và dễ bị phát hiện. AN/FPS-132 là đài cố định; AN/TPY-2 dù di động nhưng cần vị trí ổn định và dễ bị ảnh vệ tinh thương mại định vị (như trường hợp Muwaffaq Salti). Iran và đồng minh đã sử dụng mạng lưới tình báo mở để xác định tọa độ.

Thứ ba, thiếu đối phó với đe dọa tầm gần. Hệ thống tập trung vào tên lửa tốc độ cao tầm xa, bỏ qua UAV nhỏ hoặc UAV phóng từ tàu cá gần bờ. Các mối đe dọa này không nằm trong “danh sách mục tiêu truyền thống”. Ukraine từng dùng UAV tấn công radar Voronezh-DM của Nga 2024, chứng minh xu hướng toàn cầu.

Hậu quả dây chuyền, khiến mất radar làm chậm cảnh báo, giảm tỷ lệ đánh chặn và tăng thành công của các đợt tấn công tiếp theo. Lưới phòng không Aegis trên biển có thể bù đắp phần nào, nhưng không thay thế hoàn toàn cho radar mặt đất. Bloomberg dẫn lời chuyên gia nhận định: “Đây có thể là một trong những thành công lớn nhất của Iran đến nay”, vì radar THAAD chiếm gần nửa chi phí tổ hợp và không dễ thay thế. Mỹ chỉ có 8 tổ hợp THAAD hoạt động, không có radar dự phòng.

Tác động chiến lược và phản ứng của Mỹ

Thiệt hại radar trực tiếp làm suy yếu khả năng phòng thủ của Mỹ và đồng minh tại khu vực. UAE báo cáo phải đánh chặn hơn 1.500 UAV và hàng trăm tên lửa kể từ đầu xung đột, nhưng hiệu quả giảm rõ rệt sau các đòn đầu. Mỹ thừa nhận phải điều chuyển bộ phận THAAD từ Hàn Quốc sang Trung Đông để bổ sung vào sức mạnh phòng thủ.

Việc thay thế không đơn giản, bởi lẽ việc sản xuất AN/TPY-2 phải mất nhiều năm và chi phí cao. Mỹ đã rút hệ thống Patriot và THAAD từ các khu vực khác, làm lộ rõ hạn chế kho đạn (PAC-3 chỉ sản xuất 500 quả/năm). Bloomberg cảnh báo “căng thẳng chưa từng có” với kho đạn, buộc Mỹ phải ưu tiên sản xuất khẩn cấp.

Iran khai thác thành công điểm yếu này để đạt mục tiêu chiến lược: giảm khả năng phối hợp của Mỹ, buộc đối phương phân tán lực lượng và làm chậm tiến độ không kích vào Iran. Kết quả là các đợt tấn công sau của Iran có tỷ lệ xuyên thủng cao hơn, dù Mỹ và đồng minh tuyên bố đánh chặn hầu hết.

Vụ việc không chỉ giới hạn ở Trung Đông. Nó phản ánh xu hướng vũ khí không đối xứng: các quốc gia hoặc nhóm vũ trang phi nhà nước (như Houthi) sở hữu UAV tầm xa ngày càng phổ biến. Giới chuyên gia quân sự Mỹ lưu ý các mối đe dọa tương tự có thể xảy ra với radar ở Guam, Nhật Bản hoặc thậm chí châu Âu. Mỹ đang đẩy mạnh chuyển hướng sang cảm biến không gian (vệ tinh IR), nhưng công nghệ này vẫn tốn kém và dễ bị tấn công chống vệ tinh.

Để khắc phục, các chuyên gia Mỹ đề xuất quân đội nước này cần tăng cường bảo vệ gần (CIWS, UAV phòng thủ), làm radar di động hơn, phân tán vị trí và phát triển mạng lưới cảm biến phân tán. Tuy nhiên, những giải pháp này đòi hỏi thời gian và ngân sách lớn, trong khi xung đột hiện tại đang tiêu hao nguồn lực nhanh chóng.

Các đòn tập kích của Iran đã chứng minh công nghệ phòng thủ cao cấp nhất cũng có thể bị vô hiệu hóa bởi chiến lược hợp lý và vũ khí giá rẻ. Điều này không làm suy giảm giá trị của THAAD hay Patriot, nhưng nhấn mạnh nhu cầu đánh giá lại toàn bộ kiến trúc phòng thủ – từ thiết kế cứng cáp hơn đến đối phó đa tầng với mọi loại mối đe dọa.

Đến nay, khi cuộc xung đột vẫn chưa có dấu hiệu hạ nhiệt, Mỹ và đồng minh phải điều chỉnh nhanh chóng để duy trì lợi thế chiến lược ở Trung Đông và xa hơn.