Bảo vệ trẻ trước nguy cơ mắc bệnh hô hấp khi giao mùa

Thời tiết giao mùa, các bệnh đường hô hấp ở trẻ nhỏ có dấu hiệu gia tăng, đặc biệt là viêm phổi, viêm tiểu phế quản, cúm mùa và nhiễm vi rút hợp bào hô hấp (RSV).

Đáng lo ngại, không ít cha mẹ vẫn chăm sóc con theo kinh nghiệm, tự ý tăng liều thuốc hạ sốt hoặc chỉ chú ý đến nhiệt độ mà bỏ qua dấu hiệu khó thở… Nhận biết đúng triệu chứng, phân biệt trường hợp có thể theo dõi tại nhà với những dấu hiệu cần cấp cứu là điều quan trọng để bảo vệ trẻ trước nguy cơ bệnh diễn biến nhanh.

Bác sĩ Bệnh viện Nhi Hà Nội khám cho trẻ mắc bệnh hô hấp. Ảnh: BVCC

Những sai lầm dễ mắc khi chăm sóc trẻ

Thống kê mô hình bệnh tật nhi khoa tại Việt Nam cho thấy, các bệnh đường hô hấp như viêm phổi, viêm tiểu phế quản, hen phế quản chiếm tỷ lệ lớn trong số ca nhập viện, có thời điểm lên tới 40 – 50%. Trên toàn cầu, Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) xếp viêm phổi vào nhóm nguyên nhân hàng đầu gây tử vong ở trẻ dưới 5 tuổi. Các tác nhân như vi rút hợp bào hô hấp (RSV), adenovirus và vi rút cúm có thể khiến bệnh diễn biến nhanh, nhất là ở trẻ sơ sinh, trẻ sinh non. Bên cạnh nguy cơ từ tác nhân gây bệnh, những sai lầm trong chăm sóc cũng có thể khiến tình trạng của trẻ trở nặng.

Theo bác sĩ Nguyễn Thanh Minh (Bệnh viện Tai Mũi Họng Trung ương), khi trẻ sốt cao, nhiều cha mẹ lo lắng nên tự ý tăng liều thuốc hạ sốt, rút ngắn khoảng cách giữa các lần uống hoặc tiếp tục dùng thuốc khi nhiệt độ chưa giảm. Việc dùng quá liều paracetamol có thể gây tổn thương gan, thậm chí dẫn đến suy gan cấp. Một số phụ huynh còn áp dụng các biện pháp hạ sốt truyền miệng như chườm đá lạnh, xoa cồn hoặc rượu lên người trẻ. Những cách làm này không phù hợp, có thể gây co mạch, cản trở quá trình tỏa nhiệt, thậm chí dẫn đến ngộ độc qua da.

Không chỉ xử trí sốt chưa đúng cách, nhiều cha mẹ còn đánh giá mức độ bệnh qua nhiệt độ cơ thể hoặc tiếng ho mà chưa chú ý đến nhịp thở của trẻ. Tiến sĩ, bác sĩ Nguyễn Thành Nam, Giám đốc Trung tâm Nhi khoa (Bệnh viện Bạch Mai) cho biết, nhịp thở là một trong những dấu hiệu quan trọng giúp nhận biết tình trạng tổn thương, tắc nghẽn đường hô hấp dưới, gồm phế quản, tiểu phế quản và phổi. Khi đường thở bị viêm, phù nề hoặc tắc nghẽn, khả năng trao đổi khí suy giảm, trẻ có thể tăng nhịp thở để bù đắp lượng ô xy thiếu hụt. Vì vậy, nếu chỉ chú ý đến sốt và ho, cha mẹ có thể bỏ qua dấu hiệu cảnh báo bệnh diễn biến nặng.

Theo Tiến sĩ, bác sĩ Nguyễn Thành Nam, rút lõm lồng ngực khi trẻ hít vào cũng là dấu hiệu đáng lo ngại. Khi đường thở bị tắc nghẽn hoặc phổi giảm độ giãn nở do viêm, phù nề, trẻ phải gắng sức hơn để đưa không khí vào phổi. Các cơ liên sườn và cơ hoành co kéo mạnh, khiến vùng dưới lồng ngực lõm sâu mỗi lần trẻ hít vào. Ở trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ, biểu hiện này có thể đi kèm phập phồng cánh mũi, co kéo cơ liên sườn hoặc tiếng thở rên khi thở ra. Nếu chỉ quan sát biểu hiện ho, sốt mà không nhận biết các dấu hiệu gắng sức khi thở, cha mẹ có thể không phát hiện kịp thời tình trạng suy hô hấp của trẻ.

Nhận biết dấu hiệu cần cấp cứu

Với trẻ sốt cao nhưng chưa có dấu hiệu nguy hiểm, bác sĩ Nguyễn Thanh Minh lưu ý, paracetamol thường được sử dụng với liều 10 – 15 mg/kg/lần khi trẻ sốt từ 38,5oC trở lên, khoảng cách giữa hai lần dùng tối thiểu 4 – 6 giờ. Cha mẹ cần tuân thủ hướng dẫn, không tự ý tăng liều. Không dùng aspirin hoặc kháng sinh khi chưa có chỉ định của bác sĩ. Bên cạnh đó, nên cho trẻ mặc quần áo thoáng, tránh ủ kín; nếu lau người nên sử dụng khăn ấm. Khi dùng oresol để bù nước, cần pha đúng lượng nước ghi trên bao bì, không tự ý chia gói hoặc thay đổi tỷ lệ pha, tránh nguy cơ rối loạn điện giải.

Tuy nhiên, không phải trường hợp nào cũng có thể chăm sóc tại nhà. Tiến sĩ, bác sĩ Nguyễn Thành Nam khuyến cáo, cần đưa trẻ đi cấp cứu ngay nếu có biểu hiện tím tái, môi hoặc lưỡi chuyển xanh tím; ly bì, lơ mơ, khó đánh thức, vật vã bất thường hoặc co giật. Những dấu hiệu khác cần đặc biệt lưu ý gồm trẻ sơ sinh bỏ bú hoàn toàn, trẻ lớn không uống được nước, nôn tất cả mọi thứ, ngừng thở, thở ngắt quãng hoặc thở rít khi nằm yên. Đây có thể là những biểu hiện của tình trạng bệnh nghiêm trọng, cần được đánh giá và xử trí y tế khẩn cấp.

Ngay cả khi chưa xuất hiện dấu hiệu cấp cứu, trẻ mắc bệnh đường hô hấp vẫn cần được theo dõi sát vì tình trạng bệnh có thể thay đổi nhanh chóng. Theo Tiến sĩ, bác sĩ Nguyễn Thành Nam, cha mẹ cần chú ý nhịp thở, chuyển động lồng ngực, khả năng bú, ăn uống và mức độ tỉnh táo của trẻ. Nếu trẻ thở nhanh bất thường, co lõm lồng ngực, bú kém, mệt nhiều hoặc các triệu chứng ngày càng nặng, cần đưa trẻ đi khám sớm. Trong quá trình chăm sóc, không tự ý dùng thuốc giảm ho, thuốc giãn phế quản hoặc thuốc chống viêm khi chưa có chỉ định của bác sĩ. Việc sử dụng thuốc cần căn cứ vào nguyên nhân gây bệnh và tình trạng cụ thể của trẻ, tránh tác dụng không mong muốn hoặc làm chậm trễ việc điều trị phù hợp.

Về lâu dài, phòng bệnh là biện pháp quan trọng để bảo vệ sức khỏe đường hô hấp của trẻ. Các chuyên gia y tế khuyến cáo, cha mẹ cần bảo đảm chế độ dinh dưỡng cân đối, phù hợp với độ tuổi; giữ môi trường sống sạch sẽ, thông thoáng, tránh khói thuốc lá và các tác nhân gây kích ứng đường thở. Trẻ cũng cần được tiêm chủng đầy đủ theo khuyến cáo. Khi trẻ có biểu hiện bất thường, cha mẹ nên tham khảo ý kiến nhân viên y tế, không tự điều trị theo kinh nghiệm hoặc thông tin chưa được kiểm chứng. Chăm sóc đúng cách, theo dõi sát diễn biến bệnh và chủ động phòng ngừa sẽ giúp hạn chế nguy cơ bệnh hô hấp tiến triển nặng.