Bạo lực Hồi giáo cực đoan tại Sahel trên đà lập kỷ lục

Hai mươi lăm năm sau sự kiện 11/9, các số liệu do tổ chức giám sát xung đột tổng hợp cho thấy khu vực Sahel của châu Phi đang trở thành tâm điểm của hoạt động khủng bố Hồi giáo cực đoan.

Hiện trường một vụ nổ do khủng bố ở ngoại ô Mogadishu, Somalia. Ảnh: AFP/TTXVN (không được phép chia sẻ, khai thác bởi bên thứ ba).

Dẫn số liệu mới từ tổ chức giám sát xung đột Acled, báo Anh The Guardian đưa tin bạo lực liên quan đến các nhóm Hồi giáo cực đoan tại khu vực Sahel đang trên đà đạt mức cao kỷ lục, sau hàng loạt cuộc tấn công quy mô lớn của các nhóm có liên hệ với al-Qaida và tổ chức Nhà nước Hồi giáo (IS) tự xưng.

Các số liệu cho thấy hoạt động của những tổ chức này tiếp tục mở rộng tại một số khu vực ở châu Phi, trái ngược với xu hướng suy yếu tương đối tại một số địa bàn khác.

Số liệu do Acled (tên viết tắt của Dự án Dữ liệu Sự kiện và Địa điểm Xung đột Vũ trang) tổng hợp tập trung vào các điểm nóng của hoạt động vũ trang Hồi giáo cực đoan tại 3 quốc gia Mali, Burkina Faso và Niger. Ba nước này tạo thành một khu vực rộng lớn, nơi các nhóm vũ trang đang tranh chấp gay gắt tại trung tâm vùng Sahel có vị trí chiến lược.

Theo tổ chức phi lợi nhuận này, số vụ bạo lực liên quan đến các nhóm thánh chiến tại 3 quốc gia trên đã tăng mạnh, từ 63 vụ năm 2016 lên 2.845 vụ năm 2025. Tính đến thời điểm hiện tại của năm nay, đã có 2.145 vụ được ghi nhận. Nếu xu hướng hiện nay tiếp diễn trong những tháng tới, tổng số vụ trong cả năm có thể vượt 3.000.

Trong khi tổng số người thiệt mạng do khủng bố trên toàn cầu đã giảm xuống mức thấp nhất kể từ năm 2008, số người thiệt mạng tại khu vực Sahel lại gia tăng đáng kể.

Báo cáo Chỉ số Hòa bình Toàn cầu (Global Peace Index) năm 2026, được công bố đầu năm nay, nhận định chủ nghĩa khủng bố đang ngày càng tập trung về mặt địa lý. Sahel tiếp tục là một trong những khu vực có số người thiệt mạng do khủng bố cao nhất thế giới, với hơn 9.000 trường hợp tử vong do các sự cố an ninh tại Burkina Faso, Mali và Niger được Liên hợp quốc ghi nhận trong năm 2025.

Tháng 4, một cuộc tấn công phối hợp tại Mali do nhóm Jama’at Nusrat ul-Islam wa al-Muslimin (JNIM) – tổ chức có liên hệ với al-Qaida – và Mặt trận Giải phóng Azawad (FLA) thực hiện, nhằm vào các thị trấn chiến lược và lực lượng chính phủ. Các nhóm này sử dụng nhiều phương thức như phục kích, đánh bom xe, thiết bị bay không người lái (UAV) và đột kích, gây thương vong lớn.

Bộ trưởng Quốc phòng Mali đã thiệt mạng trong một vụ tấn công liều chết nhằm vào tư dinh của ông tại thị trấn đồn trú Kati, cách thủ đô Bamako 15 km về phía Tây Bắc. Người đứng đầu cơ quan tình báo quân sự cũng bị sát hại.

Các cuộc tấn công khác nhằm vào sân bay quốc tế của Mali, trong khi phiến quân giành quyền kiểm soát thành phố chiến lược Kidal, từng là thành trì của FLA, sau khi binh lính tháo chạy. Thất bại này đảo ngược một thắng lợi mang tính biểu tượng mà chính quyền quân sự Mali từng đạt được cách đây 3 năm.

Kể từ đó, JNIM tiếp tục mở rộng phạm vi hoạt động tại Mali, sát hại thêm nhiều binh sĩ và lính đánh thuê Nga trong những tuần gần đây, đồng thời mở rộng hoạt động sang một số quốc gia láng giềng.

Phần lớn bạo lực bắt nguồn từ các cuộc giao tranh giữa các nhóm đối địch. Xung đột cũng bao gồm nhiều vụ sát hại do lực lượng vũ trang chính phủ và lính đánh thuê Nga thực hiện.

Tại Burkina Faso, JNIM đã nhận trách nhiệm về hơn 130 vụ tấn công trong năm 2026, với các mục tiêu ngày càng tiến gần thủ đô Ouagadougou. Tại Niger, nhóm này nhận trách nhiệm về ít nhất 17 vụ tấn công, nhưng hoạt động ở mức độ thấp hơn nhiều so với đối thủ là tổ chức Nhà nước Hồi giáo tại Đại Sahara (ISGS).

Các chuyên gia cho rằng JNIM đã tách khỏi những mục tiêu truyền thống của al-Qaida là tấn công Mỹ và các đồng minh.

“Tại vùng Sahel, IS và al-Qaida hiện kiểm soát những khu vực rộng lớn, nhưng đây là các nhóm hoạt động mang tính cục bộ. Chưa có bất kỳ vụ tấn công nào ở châu Âu hay Mỹ được lên kế hoạch từ vùng Sahel”, ông Ulf Laessing, chuyên gia phân tích cấp cao tại Quỹ Konrad Adenauer ở Berlin, nhận định.

Một nhóm chủ chốt khác tại khu vực châu Phi hạ Sahara có liên hệ với al-Qaida là al-Shabaab. Nhóm này đã kiểm soát phần lớn các vùng nông thôn của Somalia trong nhiều năm qua.

“Tại Đông Phi, al-Shabaab vẫn là một trong những nhóm nguy hiểm nhất châu lục; dữ liệu từ Acled ghi nhận hơn 10.000 trường hợp tử vong liên quan đến bạo lực do al-Shabaab gây ra trong 18 tháng qua”, ông Peter Bofin, chuyên gia phân tích cấp cao về Đông Nam Phi của Acled, cho biết. “Mặc dù hoạt động tống tiền tại Mogadishu có phần suy giảm, nhưng các nguồn thu của nhóm vẫn trải rộng khắp đất nước và cả khu vực.”

Các nhóm phiến quân có liên hệ lỏng lẻo với IS đang hoạt động tại Cộng hòa Dân chủ Congo, Mozambique, Chad và Nigeria – nơi chúng từng trở thành mục tiêu của các cuộc không kích do Mỹ thực hiện vào năm ngoái.

Việc tiếp tục mở rộng địa bàn tại châu Phi hạ Sahara được các kênh tuyên truyền của al-Qaida hoan nghênh. Tuy nhiên, các chuyên gia chỉ ra rằng châu lục này hầu như không nằm trong kế hoạch chiến lược của tổ chức này cho đến những năm gần đây. “Hai mươi lăm năm trước, trọng tâm là Afghanistan và sau đó là Iraq… khi đó châu Phi không thực sự được chú trọng. Giờ đây, đó lại là khu vực hoạt động chính”, ông Laessing nói.

Mặc dù xung đột sắc tộc và tôn giáo, tranh giành tài nguyên, năng lực quản trị yếu kém, tình trạng bất ổn kéo dài cùng nhiều yếu tố khác đã biến châu Phi thành môi trường thuận lợi để các nhóm phiến quân Hồi giáo tuyển mộ thành viên, nhưng lãnh thổ tại những nơi như Mali và Somalia lại bộc lộ nhiều hạn chế khi được sử dụng làm căn cứ cho các chiến dịch ở những nơi khác trên thế giới hoặc thực hiện các vụ tấn công khủng bố tầm xa.

Ở thời kỳ đỉnh cao sau các vụ tấn công ngày 11/9, các nhánh của al-Qaida đã gây ra mối đe dọa lớn đối với chính quyền tại nhiều nơi ở Trung Đông, khi hàng nghìn người hưởng ứng lời kêu gọi của tổ chức này về một cuộc nổi dậy toàn cầu chống lại Mỹ, Israel và các chế độ sở tại. Al-Qaida cũng khơi dậy và chỉ đạo hàng loạt vụ tấn công đẫm máu tại châu Âu, cướp đi sinh mạng của hàng trăm người.

Tuy nhiên, một báo cáo gần đây của LHQ mô tả giới lãnh đạo cấp cao của al-Qaida đang ở tình trạng “bị gạt ra bên lề”, đồng thời lưu ý rằng năng lực cũng như ý định thực hiện các hoạt động bên ngoài của tổ chức này vẫn còn “chưa rõ ràng”.